سیده مبینا محسنی تکیه
رژیم کتوژنیک که ترکیبی از مصرف بالا چربی و کاهش شدید کربوهیدرات‌هاست، در کاهش شدت علائم ترک الکل و کاهش تمایل به مصرف الکل در افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل (AUD) نقش مهمی ایفا می‌کند. این رژیم با بهبود عملکرد متابولیسم مغز باعث می‌شود که به جای گلوکز، کتون‌ها به عنوان منبع اصلی سوخت مغزی مورد استفاده قرار گیرند. علاوه بر این، رژیم کتوژنیک می‌تواند به بهبود علائم افسردگی و مشکلات روانی دیگر در افراد در حال بهبودی از اختلالات مصرف مواد (SUDs) کمک کند.
رژیم کتوژنیک برای نخستین بار در دهه ۱۹۲۰ توسط دکتر راسل ویلدر در کلینیک مایو طراحی شد تا اثرات روزه‌داری را در درمان صرع تقلید کند. این رژیم با محدود کردن مصرف کربوهیدرات و افزایش چربی، وضعیت کتوز را در بدن ایجاد می‌کند که به کنترل تشنج‌ها کمک می‌نماید. نسبت چربی به پروتئین و کربوهیدرات در این رژیم ۴ به ۱ است، یعنی حدود ۸۰ درصد کالری از چربی، ۱۵ درصد از پروتئین و ۵ درصد از کربوهیدرات تأمین می‌شود.
نقش رژیم کتوژنیک در بهبود اختلال مصرف الکل
مصرف حاد الکل باعث تغییر متابولیسم مغز از گلوکز به استات می‌شود؛ متابولیتی که از تجزیه الکل حاصل می‌شود. در بیماران مبتلا به اختلال مصرف الکل، متابولیسم پایین گلوکز و بالای استات در مغز حتی پس از پایان مرحله مسمومیت حاد ادامه می‌یابد. این وضعیت می‌تواند به علائم ترک الکل و افزایش تمایل به مصرف منجر شود. رژیم کتوژنیک با کاهش هیجان عصبی بیش‌ازحد و استرس اکسیداتیو به فرآیند سم‌زدایی و کاهش علائم ترک کمک می‌کند.
کاربردهای گسترده‌تر در حوزه روان‌پزشکی
اختلالات روانی مانند اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی، افسردگی شدید و اختلال مصرف الکل، ویژگی‌های مشترکی با صرع دارند؛ از جمله اختلال در شبکه‌های عصبی، نقص عملکرد میتوکندری، کاهش متابولیسم گلوکز و التهاب مزمن خفیف. رژیم کتوژنیک با بازگرداندن انعطاف‌پذیری متابولیکی و کاهش التهاب عصبی، بسیاری از این عوامل زیربنایی را بهبود می‌بخشد. کتون‌ها در این رژیم به عنوان پیام‌رسان‌های زیستی عمل کرده و بیان ژن‌ها، پاسخ‌های اکسیداتیو و تعادل انتقال‌دهنده‌های عصبی را تنظیم می‌کنند.
مطالعات تصویربرداری نشان می‌دهد که بیماران اسکیزوفرنی کاهش مصرف گلوکز مغزی به‌خصوص در نواحی پیش‌پیشانی دارند که با استرس اکسیداتیو و اختلال تعادل نوروترانسمیترهای GABA و گلوتامات همراه است. استفاده از رژیم کتوژنیک می‌تواند متابولیسم مغزی را بهبود بخشیده و التهاب را کاهش دهد. در مطالعه‌ای، چهار ماه رژیم کتوژنیک باعث بهبود شاخص‌های متابولیکی و کاهش شدت علائم روان‌پریشی و اختلال دوقطبی شد. از سوی دیگر، فراتحلیل ده کارآزمایی بالینی کنترل‌شده نشان داد که رژیم کتوژنیک به کاهش متوسط علائم افسردگی کمک می‌کند. این اثرات از طریق کاهش التهاب عصبی، بهبود عملکرد میتوکندری، تثبیت سنتز انتقال‌دهنده‌های عصبی مثل سروتونین و GABA و تنظیم محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال تحقق می‌یابد.
وعده‌های رژیم کتوژنیک در درمان اعتیاد
اختلالات مصرف مواد، چه مربوط به الکل، اوپیوئیدها یا محرک‌ها، باعث اختلال در مدارهای پاداش مغزی و متابولیسم بدن می‌شوند. مصرف مزمن مواد، متابولیسم گلوکز را مختل کرده، استرس اکسیداتیو را افزایش داده و انتقال‌دهنده‌های عصبی را تغییر می‌دهد. مطالعات پیش‌بالینی نشان داده‌اند که رژیم کتوژنیک می‌تواند مصرف الکل را کاهش داده و علائم ترک را تسکین دهد، همچنین این تاثیرات تا مراحل اولیه بهبودی ادامه دارند و ناپایداری خلق و خطر عود را کم می‌کنند.
اختلال مصرف اوپیوئید با کاهش اشتها، کندی حرکات دستگاه گوارش و کمبود شدید ریزمغذی‌ها همراه است که باعث خستگی و اختلال ایمنی می‌شود. رژیم کتوژنیک می‌تواند تمایل به مصرف را کاهش داده، انعطاف‌پذیری شناختی را بالا ببرد و خلق را تثبیت کند. همچنین در مصرف‌کنندگان محرک‌ها مانند کوکائین و مت‌آمفتامین، این رژیم با بهبود وضعیت متابولیک و تثبیت قند خون، کاهش التهاب عصبی و بهبود عملکرد میتوکندری، به کاهش تمایل و بهبود ثبات خلق کمک می‌کند.
اهمیت توانبخشی تغذیه‌ای و پیشگیری از عود
افراد مبتلا به اختلالات مصرف مواد معمولاً دچار کمبودهای ویتامینی و معدنی گسترده‌ای هستند که می‌تواند فرآیند بهبودی را مختل کند. این کمبودها شامل ویتامین‌های A، B، C، D، E و مواد معدنی مانند روی، منیزیم، پتاسیم، سلنیوم و آهن می‌شود. متأسفانه تغذیه اغلب در درمان اعتیاد نادیده گرفته می‌شود. رژیم کتوژنیک با حفظ سطوح پایدار گلوکز و انسولین و فراهم آوردن منبع سوخت جایگزین برای مغز، می‌تواند علائم پس از ترک حاد را کاهش داده و احتمال عود را کم کند.
چالش‌های درمانی و مسیر پیش رو
با وجود اثربخشی‌های قابل توجه، رعایت رژیم کتوژنیک ممکن است به دلیل محدودیت‌های غذایی دشوار باشد و نیازمند نظارت پزشکی دقیق است. به‌خصوص که بسیاری از بیماران دارای اختلالات مصرف مواد، شرایط اجتماعی نامناسب و الگوهای تغذیه‌ای ناپایدار دارند. استفاده از نسخه‌های تعدیل‌شده یا دوره‌ای کتوژنیک و رژیم‌های ترکیبی می‌تواند به بهبود پذیرش و اثر بخشی درمان کمک کند.
ارزیابی و درمان‌های تغذیه‌ای باید به عنوان بخش جدایی‌ناپذیر از درمان اختلالات مصرف مواد شناخته شوند. رژیم کتوژنیک به عنوان یک ابزار کم‌استفاده ولی بسیار امیدوارکننده، می‌تواند روند سم‌زدایی، کاهش علائم ترک و بهبود بلندمدت بیماران را متحول کند. هرچند به مطالعات بالینی گسترده‌تر نیاز است، شواهد کنونی حکایت از تاثیر مثبت این رژیم در بهبود بیماران مبتلا به اختلال مصرف الکل و دیگر مواد دارد.
