سیده مبینا محسنی تکیه
هویت ما مجموعه‌ای از نقشهای مختلف است، نه یک هویت ثابت و یکتا. بسیاری از رفتارهای ما بر اساس استراتژی‌های یادگرفته شده برای بقا شکل گرفته‌اند، نه بر اساس ترجیحات واقعی و اصیل ما. اما با انتخاب‌های آگاهانه می‌توانیم از اجرای خودکار این نقش‌ها فاصله گرفته و از درون به اصالت خود دست یابیم. هویت قابل تغییر است و با مشاهده الگوهای قدیمی و واکنش‌های خود در روابط، می‌توانیم این تغییر را آغاز کنیم.
اگر نام، شغل، ملیت یا تیپ شخصیتی خود را حذف کنیم، آیا باز هم احساس می‌کنیم که همان «خود» هستیم؟ اکثر افراد در این سؤال مکث می‌کنند، زیرا تاکنون بخش واقعی خود بدون این برچسب‌ها را نشناخته‌اند. بیشتر مشکلات ما از جایی شروع می‌شود که تمام عمرمان را صرف محافظت از هویت‌هایی می‌کنیم که حتی انتخاب نکرده‌ایم.
فرض کنید برای مدتی کاملاً بی‌نظم یا تنبل باشید. ممکن است ناراحتی و تنشی را احساس کنید؛ این احساس واکنش هویت شماست که می‌خواهد در نقشهای بقا باقی بمانید. حتی وقتی شریک زندگی شما شما را مهربان، قوی و قابل اعتماد می‌نامد، ممکن است سنگینی این برچسب‌ها را بر دوش خود حس کنید و نگران باشید اگر اجازه دهید خود واقعی‌تان را نامرتب یا دودل نشان دهید.
ناراحتی، سیگنالی برای آگاهی و تغییر است
این احساس ناخوشایند حکم یک مجازات نیست بلکه سیگنالی است برای آگاه شدن نسبت به نقشهای بقا که در حال اجرا هستند. با توجه کردن به این احساسات، ماندن در آنها و اتخاذ تصمیمات آگاهانه، می‌توانید از خود اصیل‌تان که فراتر از برچسب‌ها و الگوهای قدیمی است، عمل کنید.
مواجهه با بازخوردهای ناراحت‌کننده و واکنش‌های هویتی
وقتی شریک زندگی‌تان نکته‌ای درست اما ناخوشایند می‌گوید، مثلاً «تو وقتی حرف می‌زنیم خاموش می‌شوی»، واکنش طبیعی بسیاری، بالا آمدن دیواری دفاعی است. زیرا هویت ما احساس می‌کند تهدید شده است و به جای پرسیدن «چرا اینطور واکنش نشان می‌دهم؟»، از نسخه‌ای از خود دفاع می‌کنیم که فکر می‌کنیم باید باشیم. همین موضوع درباره رفتار ما با والدین نیز صدق می‌کند؛ خودکار تبدیل به نسخه‌ای می‌شویم که آنها از ما انتظار دارند، نه آنچه واقعاً در درون داریم.
پیام‌هایی مثل «قوی باش»، «گریه نکن»، «موفق باش» و «شرمنده‌مان نکن» در کودکی به ما منتقل شده‌اند؛ پیام‌هایی که انتخاب ما نبوده‌اند بلکه به ارث برده‌ایم. در بزرگسالی، سؤال ما دیگر «من کی هستم؟» نیست، بلکه «آیا آن نسخه‌ای هستم که همه انتظار دارند؟» و این باعث می‌شود زندگی‌مان صرف ایفای نقش و دفاع از آن شود، نه بودن واقعی خود.
هویت ثابت نیست؛ ما نسخه‌های متعدد داریم
مطالعات اخیر نشان داده‌اند که به جای یک «خود» ثابت، ما نسخه‌های مختلفی از خود را بسته به محیط، نقش و وضعیت درونی‌مان نشان می‌دهیم. با والدین کوچک می‌شویم، با شریک زندگی نرم یا سخت می‌شویم و وقتی تنها هستیم، نسخه‌ای از خود را نشان می‌دهیم که هیچ کس جز خودمان نمی‌بیند. این نقش‌ها در واقع استراتژی‌هایی برای بقا هستند، نه خود واقعی ما.
زیر تمام این نقش‌ها و داستان‌ها، یک «خود حداقلی» وجود دارد که به آرامی و بدون برچسب زدن احساسات و افکار را تجربه می‌کند. این بخش ناظر به ما کمک می‌کند تا هویت‌های مختلف خود را بشناسیم و بفهمیم که ما محدود به هیچ یک از این نقش‌ها نیستیم. وقتی باور داشته باشیم یک «کسی» ثابت هستیم، هر گونه تغییر و دوری از نقشهای تربیتی، ما را دچار گناه می‌کند. اما فهمیدن اینکه ما محدود به یک نسخه نیستیم و می‌توانیم داستان زندگی خود را بازنویسی کنیم، آزادی واقعی را به همراه دارد.
چالش‌های هویتی در روابط و انتخاب‌های زندگی
گاهی در روابط، به دلیل هویت‌های یادگرفته شده مثل «وفادار بودن»، در شرایط سخت می‌مانیم و خود را محدود می‌کنیم. آیا این وفاداری واقعی است یا ترس از ترک نقشی که سال‌ها بر تن کرده‌ایم؟ ممکن است بسیاری از صفات شخصیتی مانند اضطراب یا ناامنی، در واقع استراتژی‌های بقا باشند.
چگونه هویت‌های تحمیلی را رها کنیم؟
با پرسیدن سوالاتی مثل «چه کسی این هویت را به من آموخته؟»، «چه کسی از ماندن من در این هویت سود می‌برد؟»، «آیا هنوز این هویت را می‌خواهم؟»، و «وقتی کسی مرا نمی‌بیند چگونه رفتار می‌کنم؟»، می‌توانیم به لایه‌های عمیق‌تر خود پی ببریم و هویت‌های محافظتی را شناسایی کنیم.
«عصبانی» در واقع ممکن است «آسیب‌دیده» باشد، «قوی» به معنای «غرق شده»، «ساکت» یعنی «نپذیرفته شده» و «وفادار» به دلیل «ترس از تنهایی» است. هویت‌ها قفسی هستند که خود را به شکل حقیقت می‌نمایانند، اما ما می‌توانیم از آن رهایی یابیم. آرام باشید و خود را در مواجهه با نصیحت والدین یا انتقاد شریک زندگی مشاهده کنید. واکنش‌های فوری خود را بشناسید و سعی کنید با آگاهی و مهربانی به جای واکنش‌های خودکار، به رفتارهای جدید پاسخ دهید. به این ترتیب می‌توانید از هویت‌های تحمیلی فاصله گرفته و زندگی اصیل و آگاهانه‌تری را تجربه کنید.
