سیده مبینا محسنی تکیه
بسیاری از ما تجربه کردهایم که یک موضوع سیاسی بحثبرانگیز مطرح میشود و ظرف چند دقیقه فهمیدن نقطهنظر طرف مقابل غیرممکن میشود. ممکن است احساس کنیم نادیده گرفته شدهایم، بد فهمیده شدهایم یا حتی نگران شویم. طرف مقابل هم احتمالاً همین احساس را دارد. وقتی گفتوگو اینقدر سریع فرو میپاشد، اغلب نشانه این است که پایان آن جای دیگری رقم خورده است.
مدتها پیش از شروع بحث، هر فرد در محیط اطلاعاتی متفاوتی غوطهور بوده است؛ محیطی شکلگرفته از منابع خبری، خوراک شبکههای اجتماعی، پادکستها و اینفلوئنسرهایی که بهطور مداوم یک سوی واقعیت را تقویت میکنند. اینها صرفاً اختلافنظر نیستند؛ اینها جهانهای اطلاعاتی جداگانهاند. این جهانها نفوذناپذیر به نظر میرسند، زیرا ترکیبی از روانشناسی انسانی و طراحی پلتفرمها آنها را میسازد: هویت اجتماعی، استدلال انگیزشمحور، مشوقهای مبتنی بر تعامل و سیستمهای توصیهگری که بیسروصدا آنچه میبینیم را محدود میکنند. در کنار هم، این عوامل اتاقهای پژواکی میسازند که نهتنها باورها را تقویت میکنند، بلکه هزینهٔ اجتماعی و روانی خروج از آنها را هم افزایش میدهند.
اتاقهای پژواک افسانه نیستند
گاهی اتاق پژواک بهعنوان نوعی انزوای کامل اطلاعاتی توصیف میشود؛ جایی که افراد هرگز با دیدگاههای مخالف مواجه نمیشوند. اما شواهد واقعیت پیچیدهتری را نشان میدهد. بیشتر مردم با اطلاعات متضاد مواجه میشوند. قطبیشدن کمتر از انزوا و بیشتر از مواجههٔ گزینشی، دستهبندی اجتماعی و مشوقهایی ناشی میشود که تعارض را پاداش میدهند.
پلتفرمهای دیجیتال انجام کاری را آسانتر کردهاند که انسانها از پیش به آن گرایش دارند: تمایل طبیعی به اطلاعاتی که هویت و تعلق گروهی آنها را تأیید میکند. طراحی پلتفرمها این گرایش را کارآمدتر میکند. نکتهٔ مهم این است که مردم اغلب محتوایی متنوعتر از آنچه ابراز میکنند مصرف میکنند. آنچه بیش از همه محدود میشود، نه میزان مواجهه، بلکه میزان ابراز است. فشارهای اجتماعی و اعتباری تعیین میکنند چه چیزی برای لایک کردن، بهاشتراکگذاری یا حمایت علنی «امن» به نظر میرسد. این تمایز اهمیت دارد، زیرا نشان میدهد مداخلهها کجا بیشترین اثر را خواهند داشت.
چرا خشم و محتوای هیجانی سریعتر پخش میشوند
یکی از یافتههای مهم پژوهشهای اخیر دربارهٔ وایرالشدن محتوا این است که محتوایی که بهطور گسترده به اشتراک گذاشته میشود، لزوماً محتوایی نیست که بهطور گسترده دوست داشته شود. محتوای هیجانی با برانگیختگی بالا، بهویژه خشم، ترس و خشم اخلاقی، توجه را سریعتر جلب میکند و مسیر طولانیتری را طی میکند، حتی اگر اکثر مردم محیط اطلاعاتی سالمتری بخواهند.
به واکنشمان به یک تصادف رانندگی فکر کنید. دیدن تصادف را دوست نداریم و به دنبال آن نمیگردیم، اما اگر جلوی چشممان اتفاق بیفتد، توجهمان بهطور خودکار جلب میشود. این واکنش یک نقص اخلاقی نیست؛ بلکه سیستم توجهی است که برای تشخیص تهدید و اختلال تکامل یافته است. شبکههای اجتماعی این واکنش را اختراع نکردند؛ بلکه یاد گرفتند چگونه از آن بهرهبرداری کنند و آن را در مقیاس میلیاردها نفر گسترش دهند. این باعث میشود مردم محتوای خشممحور را دوست نداشته باشند اما پلتفرمها آن را تقویت کنند، زیرا توجه بیش از هر چیز با منفیگرایی پرهیجان جلب میشود.
الگوریتمها و نقش آنها در قطبیسازی
تنها مواجهه با دیدگاههای مخالف کافی نیست. مواجههٔ سطحی در محیطهای خصمانه ممکن است نتیجهٔ معکوس بدهد و قطبیشدن را تشدید کند. با این حال، آزمایشهای بزرگمقیاس نشان دادهاند تغییر اولویتهای الگوریتمها میتواند بهطور معناداری خصومت نسبت به گروههای مقابل را کاهش دهد. تغییر خوراک، قطبیسازی عاطفی را نیز تغییر میدهد. این نشان میدهد قطبیشدن اجتنابناپذیر نیست و میتوان آن را تعدیل کرد.
سه راهکار اصلی برای کاهش اتاقهای پژواک
راهکار نخست، رقابت بر سر کیفیت خوراک به جای اعتیاد کاربران است. شفافیت و امکان انتخاب کاربر، پلتفرمها را از هدایت خاموش کاربران به سمت خشم باز میدارد. انتخاب، مشوقها را تغییر میدهد و پلتفرمها را مجبور میکند بر سر کیفیت خوراک رقابت کنند، نه صرفاً میزان تعامل.
راهکار دوم، برخورد با سیستمهای توصیهگری بهعنوان زیرساخت عمومی است. الگوریتمهایی که توجه سیاسی را شکل میدهند باید تحت ارزیابی مستقل از نظر سوگیری، آسیب و دستکاری قرار گیرند. پژوهشگران باید به دادههای پلتفرمها دسترسی داشته باشند تا بتوانند تغییرات مؤثر ایجاد کنند.
راهکار سوم، کاهش مزیت محتوای خشمآلود است. تعداد کمی حساب بسیار اثرگذار، سهم نامتناسبی از محتوای سمی و گمراهکننده تولید میکنند. افزودن اصطکاک، مانند کند کردن بازنشر یا پایین آوردن رتبهٔ محتوای تحریکآمیز، میتواند گسترش آن را کاهش دهد. این مداخلات سانسور نیستند، بلکه میزان تقویت محتوای مفید را افزایش میدهند.
لایه انسانی: اهمیت اعتماد و جامعه
حتی بهترین طراحی پلتفرم هم همهچیز را حل نمیکند. اتاقهای پژواک تنها اطلاعاتی نیستند؛ اجتماعی هم هستند. باورهایی که به هویت گروهی گره خوردهاند، به سختی کنار گذاشته میشوند زیرا این کار تعلق، جایگاه و عزتنفس را تهدید میکند. هرچه مجموعهٔ هویتها و شبکههای اجتماعی محدودتر باشد، آسیبپذیری در برابر استدلال انگیزشمحور بیشتر میشود.
تولیدکنندگان محتوای مورد اعتماد و نهادهای اجتماعی میتوانند نقش مهمی در کاهش قطبیشدن ایفا کنند. پژوهشها نشان میدهند مشاهده همکاری محترمانه میان گروههای مختلف، هزینهٔ اجتماعی کنجکاوی را کاهش میدهد و خوشبینی نسبت به همزیستی دموکراتیک را افزایش میدهد. مواجههٔ ساختارمند با دیدگاههای متفاوت بسیار مؤثرتر از مواجههٔ خام و مستقیم است.
اتاقهای پژواک نتیجهٔ تعداد زیادی فرد بستهذهن نیستند، بلکه پیامدهای نظاممندی هستند که از مشوقهای روانشناختی، معماری پلتفرمها و هزینههای اجتماعی شکل میگیرند؛ نظامی که قطعیت را پاداش میدهد و کاوش را تنبیه میکند. شکستن آنها نیازمند رویکردی لایهلایه است: شفافیت در سیستمهای توصیهگر، نظارت مستقل، کاهش شتاب وایرال شدن خشم و پلسازی آگاهانه از طریق جوامع مورد اعتماد. این کار آسان نیست، اما ممکن است و اگر خواهان اکوسیستم اطلاعاتی و جامعهای سالمتر هستیم، کاملاً ضروری است.
