نسلی که در اثر بحران رشد کرد از فرسودگی روانی رنج میبرد

به گزارش روان ۲۴ به نقل ازهمشهری، در بحران‌ها معمولا نوجوانان در حاشیه می‌مانند و استرس و اضطراب‌شان چندان جدی گرفته نمی‌شود. انگار قرار است خودشان به ‌تنهایی از پس شرایط بربیایند. بسیاری از والدین انتظار دارند فرزندشان در هر شرایطی کارنامه تحصیلی درخشانی داشته باشد، رفتار مناسبی از خود نشان دهد و از چیزی هم شکایت نکند. اما واقعیت این است که آنها هم انسانند و استرس، اضطراب و ناامنی را گاهی حتی شدیدتر از بزرگسالان تجربه و درک می‌کنند و اگر این فشارهای روانی دیده نشود، می‌تواند روی یادگیری، تمرکز و حتی سلامت روان‌ آنان اثر بگذارد.

وقوع زنجیره‌ای بحران‌ها و ریکاوری نشدن بچه‌ها

طَهورا جَربان، روانشناس و مشاور می‌گوید: وقتی فرد نوجوان به‌ جای گذراندن چرخه معمول رشد که بقیه کودکان دنیا طی می‌کنند – مثل یادگیری، هویت‌سازی و ارتباط با هم‌سالان -، مدام در معرض تهدیدها و بحران‌های مختلف جمعی – از جمله جنگ، قبل از آن کرونا و … – قرار می‌گیرد، وارد وضعیت استرس می‌شود و بدنش در حالت آماده‌باش قرار می‌گیرد. در این حالت، سیستم جنگ یا گریز فعال می‌شود و فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این وضعیت منجر به خستگی شناختی می‌شود و مغز به ‌جای یادگیری، روی بقا تمرکز می‌کند. بنابراین تمرکز، توجه، حافظه کاری، برنامه‌ریزی، حل مسئله و تصمیم‌گیری فرد به‌ شدت ضعیف می‌شود و افت می‌کند. چون فرد نوجوان مدام خانواده و جامعه را در حالت تنش می‌بیند و در معرض شنیدن و دیدن اخباری است که بحران را به یادش می‌آورد.

به گفته این روانشناس، در این شرایط، میزان انعطاف‌پذیری فرد نیز کم می‌شود. وقتی بحران‌ها دنباله‌دار و زنجیره‌ای می‌شوند، فرصت بازیابی فرد کم می‌شود و توان مقابله‌ای او تحلیل می‌رود. ما از زمان کرونا تا امروز چندین چالش و بحران بزرگ از جمله دو جنگ و مسائل دیگر را از سر گذراندیم و نوجوان ما فرصتی برای بازیابی خود پیدا نکرده است.

جربان ادامه می‌دهد: در طول این سال‌های پربحران شاهد بوده‌ایم که دانش‌آموزان، انگیزه خود را کم‌کم از دست داده‌اند، یادگیری‌شان افت کرده و دچار افت تحصیلی شدید شده‌اند. الان هم که مدتی است کلاس‌ها مجازی برگزار می‌شود و همین عدم ارتباط با هم‌سالان می‌تواند احساس تنهایی و انزوا را تشدید کند و بر انگیزه یادگیری تأثیر بگذارد. در این شرایط، خیلی مهم است که والدین و کادر مدرسه چطور با بچه‌ها برخورد کنند.

همه نوجوانان شبیه هم نیستند

این روانشناس و مشاور تاکید می‌کند: طبیعتا افراد از لحاظ ویژگی‌های شخصیتی، وضعیت سلامت، مدل‌های یادگیری، میزان تاب‌آوری، مدیریت بحران، توانایی ذهنی و … با هم تفاوت دارند و همین انسان را خاص می‌کند. به همین دلیل ممکن است شرایط تحمل بحران‌ها در افراد مختلف، فرق کند. اما آن چیزی که می‌تواند در تعداد زیادی از دانش‌آموزان در این بحران‌ها مشاهده شود، اضطراب، حملات پنیک، افسردگی، تحریک‌پذیری شدید، احساس ناامنی دائمی، مشکلات رفتاری-اجتماعی مثل پرخاشگری، زودرنجی، گوشه‌گیری، افت انگیزه تحصیل، بی‌انضباطی و حتی مشکلات جسمی مثل دل‌درد، سردرد، خستگی و اختلال خواب است.

اولین اولویت را بشناسید

درک شدن از سوی والدین، حضور مشاوران در مدارس و ارتباط صمیمانه در محیط مدرسه (حتی مجازی) می‌تواند در شرایط بحرانی یا پسا بحران به دانش‌آموز کمک موثری کند. این را جربان می‌گوید و توضیح می‌دهد: در شرایط بحران که دانش‌آموز قبلا درگیرش نبوده، ایجاد احساس امنیت روانی، اولین اولویت است. نه صرفا آموزش. وقتی احساس امنیت در کنار آموزش قرار بگیرد، به نظر می‌رسد بازدهی آموزش هم بالا می‌رود.

او تاکید می‌کند که برای ایجاد حس امنیت در دانش‌آموزان و نوجوانان باید محیط قابل پیش‌بینی ایجاد کنیم؛ معلم باید برنامه‌های ثابت داشته باشد، از تهدید و تحقیر دانش‌آموز پرهیز شود و ارتباط عاطفی گرم با او برقرار شود.

فرزند خود را با دیگران مقایسه نکنید

این مشاور در ادامه به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند: «مقایسه دانش‌آموزان با سایر هم‌سالان، به‌خصوص در شرایط استرس جمعی هم می‌تواند میزان استرس را چند برابر کند. این کار باعث کاهش انگیزه یا بی‌انگیزگی در نوجوان می‌شود، حس بی‌ارزشی در او ایجاد می‌کند و اضطراب تحصیلی را در او بالا می‌برد. بنابراین دادن بازخورد فردی به دانش‌آموز می‌تواند بسیار مؤثرتر از مقایسه باشد.

آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان به نوجوان

آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان به دانش‌آموزان، مورد مهم دیگری است که این روانشناس بر آن تاکید می‌کند. او می‌گوید: وقتی بچه‌ها یاد بگیرند که چطور احساسات و استرس خود را کنترل و تنظیم کنند، هم مدیریت بحران برایشان راحت‌تر می‌شود و هم مشکلاتی که در بالا گفته شد، کمتر بروز می‌کند. از جمله روش‌های مؤثر برای کنترل استرس می‌توان به مدیتیشن، تنفس‌های دیافراگمی، گفت‌وگوهای گروهی کنترل‌شده، نوشتن احساسات و تمرین‌های ذهن‌آگاهی ساده اشاره کرد.

این روانشناس درباره گفت‌وگوهای گروهی کنترل‌شده توضیح می‌دهد: منظور از گفت‌وگوهای گروهی کنترل‌شده این است که حضور یک روانشناس یا مشاور در این گروه‌ها لازم است. چون می‌تواند گفت‌وگوها را آگاهانه به سمتی ببرد که تنش در بچه‌ها کمتر شود. این روش بسیار مؤثر است.

تقویت احساس کنترل در دانش‌آموزان

به گفته این روانشناس، تقویت احساس کنترل و امید در دانش‌آموزان هم نکته مهم دیگری است که باید مورد توجه قرار بگیرد.او در این زمینه توضیح می‌دهد: یکی از آسیب‌زاترین اثرات بحران‌ها، حس بی‌اختیاری است؛ به‌طوری که فرد (در این گزارش، نوجوانان) احساس می‌کند دیگر کنترلی بر زندگی خود ندارد. در این شرایط، تعیین اهداف کوچک به فرد کمک می‌کند تا احساس کنترل بیشتری بر زندگی داشته باشد. این اهداف و پیشرفت‌های کوچک باید از سوی کادر مدرسه و معلم دیده شود و دانش‌آموز در تصمیم‌ها مشارکت داده شود. در عین حال، خود دانش‌آموز هم باید این اهداف و پیشرفت‌های کوچک را در زندگی روزمره‌اش وارد کند؛ یعنی برنامه‌هایش را طوری تنظیم کند که قابل دسترسی باشد و بتواند پیشرفت‌های کوچک خود را ببیند.

از کنار اضطراب نوجوانان نگذرید

جربان به عنوان روانشناس تاکید می‌کند که اگر معلم تشخیص داد که دانش‌آموزی دچار استرس و اضطراب است، لازم است حتما پیگیر موضوع شود و دانش‌آموز را به مشاور مدرسه ارجاع دهد تا اضطرابش در جلسات مشاوره بررسی و حل شود تا در آینده به مشکلات جدی‌تر منجر نشود.