سیده مبینا محسنی تکیه
خودرهاکردگی پدیدهای است که بسیاری از افراد در روابط عاطفی ناسالم تجربه میکنند، اما کمتر به آن توجه میشود. این الگو که اغلب بهصورت تدریجی و پنهان شکل میگیرد، باعث میشود فرد بخشهایی از خود را نادیده بگیرد و نیازهایش را قربانی حفظ رابطه کند. در این حالت، امنیت رابطه مشروط میشود به اینکه فرد خودش را کمارزشتر بداند و از ابراز نیازهای حقیقی خود بپرهیزد. شناخت این رفتار و ریشههای آن، اولین گام برای بازیابی خود و بهبود سلامت روان در روابط است.
خودرهاکردگی معمولاً با ظاهر فداکاری، وفاداری و بلوغ عاطفی آغاز میشود، اما در واقع پاسخ انطباقی به محیطی است که امنیت در آن مشروط به نادیده گرفتن نیازهای فرد است. فرد یاد میگیرد که سازگار شود، صبر کند و نیازهای دیگران را بر نیازهای خود مقدم بداند تا رابطه را حفظ کند. این رفتار نه ناشی از نداشتن «خود» بلکه ناشی از ترس از رها شدن و تنهایی است. در طول زمان، این الگو باعث میشود فرد باور کند احساساتش قابل مذاکرهاند و نیازهایش بیاهمیت است، و هیجاناتش «زیاد» و غیرقابل قبول. این وضعیت هویت فرد را به تأیید و ارزشبخشی بیرونی وابسته میکند، نه به ارزش ذاتی او.
ریشههای خودرهاکردگی در کودکی و روابط ناپایدار
این الگو اغلب در کودکی و در محیطهای بیتوجه یا ناپایدار عاطفی شکل میگیرد؛ جایی که کودک برای جلب تأیید مراقبان مجبور است رفتارهایی انجام دهد که نیازهایش نادیده گرفته شود. بسیاری از کسانی که کودکی دشواری داشتهاند، به بزرگسالانی تبدیل میشوند که سبک دلبستگی اضطرابی دارند و به جای اولویت دادن به نیازهای خود، همیشه نیازهای دیگران را مقدم میدانند. این موضوع زمینه را برای خودرهاکردگی در روابط بزرگسالی فراهم میکند.
خودرهاکردگی در روابط با افراد خودشیفته
وقتی یکی از طرفین رابطه خودشیفته باشد، خودرهاکردگی شکل پیچیدهتر و مخربتری پیدا میکند. شریک خودشیفته که فاقد حس «خود» واقعی است، تصویری پرزرق و برق یا متواضعانه از خود میسازد و بخشهای شرمآورش را به طرف مقابل منتقل میکند. در چنین روابطی، نیازهای عاطفی طرف مقابل معمولاً رد یا تحقیر میشود و او یاد میگیرد برای ماندن در رابطه باید کوچک شود یا نقش بازی کند، نه اینکه خودش باشد. این روابط معمولاً حول نیاز مداوم خودشیفته به کنترل و قدرت شکل گرفتهاند و قربانی احساس نادیده گرفته شدن و سرکوب نیازهایش را تجربه میکند.
نشانههای خودرهاکردگی در رابطه چیست؟
افرادی که خودرهاکردگی را تجربه میکنند معمولاً درک و احساسات خود را زیر سوال میبرند، به چیزهایی رضایت میدهند که ترجیح میدهند نه بگویند، برای رضایت دیگران برخلاف ارزشها و عقاید خود رفتار میکنند و حفظ تعادل را بر حل مشکلات ترجیح میدهند. آنها ممکن است برای بیحس کردن خود از حواسپرتیهایی مانند تلویزیون، مواد مخدر یا بازی استفاده کنند، رفتارهای آزاردهنده شریک را توجیه کنند، در تصمیمگیریهای خود دچار تردید باشند و در رابطه بیشتر احساس خستگی تا هیجان داشته باشند. همچنین ممکن است هنگام تعیین مرزها احساس گناه کنند، خود را نامرئی یا قابل جایگزینی ببینند و به خاطر ترس از تنهایی در رابطه بمانند نه به خاطر میل واقعی به ادامه آن.
سه روش اصلی بروز خودرهاکردگی در روابط عاشقانه
اول، سازگاری بیش از حد با شریک زندگی که ابتدا با همدلی و انعطافپذیری آغاز میشود اما کمکم تبدیل به واکنشی شرطی میشود. وقتی شریک رابطه ناپایدار یا از تعارض فراری است، فرد نیازهایش را برای حفظ آرامش رابطه نادیده میگیرد و بیش از حد خود را با خلق و خو و توقعات او هماهنگ میکند.
دوم، کماهمیت جلوه دادن رفتارهای آسیبزننده که در آن فرد بهانهتراشی میکند یا رفتارهای منفی شریک را توجیه میکند تا رابطه حفظ شود. این باعث میشود فاصله بین احساسات واقعی و آنچه فرد اجازه فکر کردن به آن را میدهد بیشتر شود و فرد یاد بگیرد رفتارهای مخرب را تحمل کند.
سوم، سرکوب نیازها برای اینکه «زیاد» به نظر نرسد. بسیاری در این روابط باور دارند نیازهایشان مزاحم یا بیش از حد است و تلاش میکنند این نیازها را نادیده بگیرند یا به تعویق بیندازند. این مسئله معمولاً نشاندهنده نبود پاسخدهی عاطفی متقابل و مراقبت گزینشی در رابطه است.
راهکارهای بازسازی خود و مقابله با خودرهاکردگی
شناخت خودرهاکردگی و درک اینکه این رفتار پاسخی انطباقی به شرایط ناامن است، اولین گام در مسیر بهبود است. مهم است که خود را سرزنش نکنید و به جای آن قدرت درونی خود را بازیابی کنید. به احساسات، افکار و نیازهای خود اعتماد کنید و آنها را معتبر بدانید. در نهایت، باید بدانید که رابطه سالم باید حس «خود» را گسترش دهد و نه اینکه شما را مجبور به کوچک شدن و حذف خود کند.
