سیده مبینا محسنی تکیه
عنوان فارسی: بینش شهودی: فرآیندهای تداعی سریع و نقش آنها در تفکر خلاق
عنوان انگلیسی: Intuitive insight: Fast associative processes drive sound creative thinking
نویسنده: Jérémie Beucler و Wim De Neys
سال انتشار: 2026
موضوع: روانشناسی شناختی و خلاقیت — بررسی نقش فرآیندهای شهودی و تداعی ذهنی در حل مسئله خلاقانه
لینک مقاله: https://doi.org/10.1016/j.cognition.2025.106422
چکیده مقاله
تفکر همگرا (convergent thinking)، یعنی توانایی یافتن یک پاسخ بهینه و مشخص برای مسئلهای تعریفشده، یکی از مؤلفههای اساسی خلاقیت به شمار میآید. معمولاً تصور میشود این نوع تفکر به فرآیندهای کنترلشده و آگاهانه نیاز دارد. در این مطالعه، نویسندگان فرضیههای رایج درباره نقش تفکر آگاهانه در خلاقیت را با استفاده از آزمونی به نام Compound Remote Associates (CRA) بررسی کردند؛ آزمونی که در آن شرکتکنندگان باید کلمهای را بیابند که سه کلمه ظاهراً نامرتبط را به هم پیوند دهد (مثلاً «river, note, account»؛ پاسخ درست: bank).
در این پژوهش از یک الگوی پاسخ دو مرحلهای استفاده شد: ابتدا شرکتکنندگان تحت فشار زمان و بار شناختی باید پاسخ شهودی اولیه خود را ارائه میدادند و سپس پاسخ نهایی آگاهانه خود را اعلام میکردند. یافتهها نشان داد که در اغلب موارد، تفکر دقیق و طولانی برای رسیدن به پاسخ صحیح ضروری نیست و پاسخ نهایی درست معمولاً با پاسخ شهودی دقیق اولیه همراه بوده است. همچنین تحلیل شبکههای معنایی و مدلسازی تداعی ذهنی نشان داد که مواردی با فضای معنایی کوچکتر راحتتر بهطور شهودی حل میشوند و افرادی که ساختار حافظه معنایی کارآمدتر و انعطافپذیرتری دارند، در مرحله شهودی کارایی بیشتری نشان میدهند. این نتایج نشان میدهد حل مسئله مؤثر در وظایف خلاقانه ممکن است اغلب به فرآیندهای تداعی سریع و خودکار در حافظه معنایی وابسته باشد، بدون نیاز به تأمل طولانی.
توضیحات
این مقاله یکی از تازهترین پژوهشهای حوزه روانشناسی شناختی و خلاقیت است که در نشریه معتبر Cognition منتشر شده و نشان میدهد شهود و فرآیندهای تداعی سریع در حافظه معنایی میتوانند نقش مهمتری از آنچه قبلاً تصور میشد در تفکر خلاق ایفا کنند. مزیت اصلی این پژوهش این است که برخلاف دیدگاه سنتی که فکر میکند برای حل خلاقانه مسئله همیشه باید وقت گذاشت و تحلیل منطقی انجام داد، نتایج نشان میدهد افراد میتوانند پاسخهای درست را حتی در شرایطی که زمان کم است و بار شناختی بالاست، به شکل شهودی تولید کنند.
نویسندگان با استفاده از آزمون CRA و الگوی دو مرحلهای پاسخ نشان دادهاند که پاسخهای درست نهایی غالباً از همان پاسخهای شهودی اولیه ناشی میشوند. در توضیح سازوکار این پدیده، تحلیل شبکه معنایی واژگان و مدلسازی تداعی ذهنی به کار رفته که نشان میدهد ساختار حافظه معنایی شرکتکنندگان در عملکرد شهودی آنان نقش دارد.
