سیده مبینا محسنی تکیه
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که خشونت می‌تواند از طریق مواجهه مداوم با آن، به امری طبیعی و قابل قبول تبدیل شود. افرادی که انسان‌زدایی شده‌اند، بیشتر احتمال دارد که هدف مشروع خشونت قلمداد شوند و هرچه قربانیان رنج خود را مسئول بدانند، انگیزه دیگران برای مداخله کاهش می‌یابد. شاید شما هم مانند بسیاری دیگر در مواجهه با تصاویر مداوم خشونت روزانه دچار فلج روانی شوید: کودکانی که رنج می‌کشند، اشغال نظامی، محله‌های ویران‌شده و گریه والدینی که فرزندانشان را از دست داده‌اند. چه این وقایع در فلسطین رخ دهند و چه در مینیاپولیس، مشاهده این رنج فشار روانی سنگینی بر ما وارد می‌کند.
شباهت‌های روانی میان فجایع جهانی
با اینکه شرایط فاجعه‌بار در کرانه باختری و غزه و مینیاپولیس از نظر تعداد کشته‌ها و مجروحان متفاوت است، شباهت‌های روانی و ساختاری میان آنها قابل مشاهده است. اگرچه بسیاری از آمریکایی‌ها در اعتراض به نسل‌کشی در غزه و اقدامات خشونت‌آمیز سازمان مهاجرت و گمرک ایالات متحده (ICE) در مینیاپولیس و دیگر شهرها شرکت کرده‌اند، واکنش رایج‌تر نگاه کردن منفعلانه و وحشت‌زده است. به‌عنوان پژوهشگرانی در حوزه مردم‌شناسی و روانشناسی سیاسی، ما می‌دانیم چرا جمعی از ما در برابر رنج شدید واکنش نشان نمی‌دهیم؛ کسانی که جنایات را مرتکب می‌شوند، بیش از هر چیز به فلج بودن دیگران نیاز دارند. تحقیقات نشان می‌دهد آنها نه تنها امیدوار به این فلج هستند بلکه آن را به‌طور فعال ایجاد می‌کنند.
عادی‌سازی خشونت علیه جمعیت‌های قابل چشم‌پوشی
تحقیقات مردم‌شناسی نشان داده‌اند که غرایز ما برای نگاه نکردن یا کنجکاوانه نگاه کردن به خشونت، اغلب توسط بازیگران سیاسی دستکاری می‌شود تا ما را همدست و ناتوان کند. چه نگاه کردن به اعمال خونین در نسل‌کشی گواتمالا باشد، چه خرابه‌های فلسطین یا عملیات «مترو سورج» توسط ICE در مینیاپولیس، مردم‌شناسان روندی را ثبت کرده‌اند که چگونه خشونت به امری طبیعی تبدیل می‌شود. آلن فلدمن در مطالعه خود درباره ایرلند شمالی نشان داد مرگ‌های تولیدشده سیاسی، به‌ویژه به شکل اجساد، می‌تواند قدرت عاملان خشونت را تقویت کند و رفتار ناظران را شکل دهد. هرچه بیشتر خشونت را ببینیم، بیشتر آن را طبیعی می‌پنداریم و در نهایت تنها نگاه می‌کنیم بدون اینکه اقدامی کنیم.
سؤال اساسی این است که چه چیزی باعث می‌شود برخی زندگی‌ها کمتر ارزشمند یا کاملاً بی‌ارزش تلقی شوند و مرگشان واکنش عمومی ایجاد نکند. فیلسوف آشیل مومبه این مفهوم را با عنوان «نکروپولیتیک» توضیح می‌دهد: شرایط سیاسی که در آن برخی زندگی‌ها پیش از اینکه گرفته شوند، قابل چشم‌پوشی می‌شوند. مرگ آنها هیچ شوک اخلاقی ایجاد نمی‌کند زیرا به نوعی از قبل «مرده» بوده‌اند. اجساد، به‌ویژه وقتی تعدادشان زیاد می‌شود، دیگر تنها اجساد نیستند بلکه نمایش سیاسی‌اند.
بیش از دو سال از محاصره غزه توسط اسرائیل گذشته است و بیش از ۷۰ هزار فلسطینی کشته شده‌اند که بیش از ۲۰ هزار نفر از آنها کودک هستند. با وجود توافق آتش‌بس، فلسطینیان همچنان به‌طور منظم کشته می‌شوند. ما از کنار بمباران یا گرسنگی کشیدن غیرنظامیان عبور می‌کنیم بدون آنکه برای مخالفت اقدامی کنیم و برخی حتی مرگ کودکان فلسطینی را مورد تمسخر قرار می‌دهند. در مقابل، ۳۲ نفری که در بازداشت ICE در سال ۲۰۲۵ جان باختند و حداقل ۶ نفر در سال جاری، خشونتی با مقیاس کمتر و با قربانیان و بازیگران متفاوت هستند. اعتراضات در شهرهایی که ICE فعالیت می‌کند رایج است، اما خشم عمومی پس از کشته شدن یک شهروند سفیدپوست افزایش چشمگیری داشت. این مطابق تحقیقات بنجامین گونزالز اوبرایان است که نشان داده جنایی‌سازی مهاجران غیرقانونی، آنها را به گروهی قابل چشم‌پوشی برای برخی آمریکایی‌ها تبدیل کرده است، گروهی که عموماً شامل شهروندان سفیدپوست نمی‌شود.
روانشناسی اجتماعی انسان‌زدایی
دهه‌ها پیش، روان‌شناس اجتماعی برجسته هربرت کلمن شرایطی را شناسایی کرد که امکان «کشتارهای مشروع» را فراهم می‌آورد. او این اقدامات را خشونت دسته‌جمعی بی‌رحمانه، سیستماتیک و غیرمستقیم می‌دانست که توسط نیروهای نظامی یا شبه‌نظامی در کمپین‌های رسمی علیه غیرنظامیان بی‌دفاع، از جمله زنان، مردان پیر و کودکان انجام می‌شود. اقدامات اسرائیل در غزه به‌طور تقریبی با این تعریف مطابقت دارد، مگر آنکه موضع دولت اسرائیل مبنی بر «هیچ فلسطینی بی‌گناهی وجود ندارد» پذیرفته شود. کلمن تأکید می‌کرد که انسان‌زدایی قربانیان، عنصر حیاتی کشتارهای مشروع است. وقتی گروهی از مردم را دیگر انسانی نمی‌بینیم، همه تقصیر را می‌توان به آنها نسبت داد. در ایالات متحده امروز، این روند را می‌توان در برچسب‌گذاری قربانیان ICE به «مجرم»، «تروریست داخلی» یا «قاتل» بدون هیچ شواهد واقعی مشاهده کرد و تأثیر روانی این چارچوب بسیار عمیق است.
این فرایند انسان‌زدایی صرفاً یک نظریه نیست بلکه واقعیتی عینی است. هرچه گروهی بیشتر هدف خشونت و سلب مالکیت قرار گیرد، برای دیگران کمتر انسانی به نظر می‌آید. هرچه آنها در اثر خشونت ظاهری بدتر شوند، ما کمتر احساس مسئولیت برای توقف آن خشونت می‌کنیم و ترکیب شیطنت و خشونت، بیشتر موجب انزجار تا همدلی در ناظران می‌شود.
قربانیان مقصر و نقش نکروپولیتیک
در بازی نکروپولیتیک که اجساد را قابل قبول می‌کند، بازتوزیع تقصیر ضروری است. روانشناسی اجتماعی نشان می‌دهد وقتی مردم قربانیان رنج خود را مقصر می‌دانند، کمتر با آنها همدلی می‌کنند و کمتر تمایل به کمک دارند. مطالعات نشان داده‌اند که افراد انسان‌زدایی‌شده معمولاً مسئول رنج خود قلمداد می‌شوند و این تغییر فرهنگی، توجیه خشونت توسط رهبران سیاسی و حامیان آنها را آسان می‌کند. وقتی یک حمله به‌عنوان دفاع از خود توصیف می‌شود—همانند مرگ رنه گود و الکس پرتی در مینیاپولیس—عموم مردم تمایل بیشتری دارند که قربانی را مقصر بدانند تا عامل خشونت. مقصر دانستن قربانی، توجیه اقدامات عاملان را آسان‌تر می‌کند و مشاهده‌کنندگان را در حالت انفعال نگه می‌دارد. در فرآیند انسان‌زدایی استعماری، مردم نه به‌خاطر اعمالشان، بلکه به‌خاطر هویتشان کشته می‌شوند. این همان نکروپولیتیک است: استفاده از خشونت مشروع دولتی برای حذف یک مردم نه تنها از نظر فیزیکی بلکه از نظر سیاسی و اخلاقی.
چگونه می‌توان فلج روانی را شکست؟
فلجی که بسیاری از ما در مواجهه با مرگ جمعی احساس می‌کنیم، اتفاقی نیست بلکه نتیجه مهندسی شده انسان‌زدایی، بازتوزیع تقصیر و عادی‌سازی خشونت است. فاجعه بر این متکی است که ما بی‌حرکت بمانیم و نتوانیم از شاهد به فاعل تبدیل شویم. برای شکستن این فلج، باید مستقیماً به خشونت نگاه کنیم و آن را همان‌گونه که هست نام‌گذاری کنیم. تنها در این صورت می‌توانیم نقش منفعلانه‌ای که عاملان برای ما طراحی کرده‌اند را رد کنیم و توانایی واکنش با تمام انسانیت خود را بازیابیم.
