ستایش ایدی زاده
تیک‌تاک برای بسیاری از نوجوانان به یکی از مسیرهای دسترسی به اطلاعات سلامت روان تبدیل شده است؛ اما همه ویدیوهای این پلتفرم بر پایه شواهد علمی ساخته نمی‌شوند. پژوهشی تازه نشان می‌دهد بخشی از محتوای مرتبط با سلامت روان کودکان و نوجوانان، اطلاعات نادرست منتشر می‌کند و تشخیص این محتوا از روی ظاهر و میزان محبوبیت ویدیوها همیشه آسان نیست.
به گزارش روان۲۴، پژوهشگران در مطالعه‌ای که اکتبر ۲۰۲۶ در مجله «پژوهش‌های فرمیوِتیو جی‌ام‌آی‌آر» منتشر شد، ۱۲۲ ویدیوی تیک‌تاک درباره سلامت روان کودکان و نوجوانان را بررسی کردند. نتایج نشان داد ۲۱ ویدیو، معادل ۱۷.۲ درصد نمونه، حاوی اطلاعات نادرست بودند. پژوهشگران همچنین در دو ویدیو، نشانه‌هایی از انتشار عمدی اطلاعات گمراه‌کننده پیدا کردند.
کدام موضوعات بیشتر در معرض اطلاعات نادرست بودند؟
بررسی ویدیوها نشان داد اطلاعات نادرست در برخی موضوعات فراوانی بیشتری داشت. برای مثال، ۴۰.۷ درصد ویدیوهای مربوط به اختلال طیف اوتیسم و ۳۰.۸ درصد ویدیوهای مرتبط با اختلالات خلقی، حاوی اطلاعات نادرست بودند. البته تعداد ویدیوهای بررسی‌شده در هر موضوع متفاوت بود و این درصدها را نباید به تمام محتوای تیک‌تاک تعمیم داد.
نکته دیگر به اعتبار علمی محتوا مربوط می‌شد. در بیش از نیمی از ویدیوها، تولیدکنندگان مدرک یا صلاحیت حرفه‌ای خود را اعلام نکرده بودند. همچنین فقط ۷.۴ درصد ویدیوها به یک منبع علمی بیرونی اشاره داشتند.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که ظاهر حرفه‌ای، بیان مطمئن یا بازدید بالای یک ویدیو، به‌تنهایی اعتبار علمی آن را تضمین نمی‌کند.
چرا تشخیص محتوای گمراه‌کننده دشوار است؟
پژوهشگران بررسی کردند که آیا ویژگی‌هایی مانند تعداد بازدید، میزان تعامل کاربران، مدت ویدیو، هشتگ‌ها و اعلام مدارک حرفه‌ای تولیدکننده می‌توانند به شناسایی اطلاعات نادرست کمک کنند یا نه.
نتایج نشان داد این ویژگی‌ها فقط توان محدودی برای تشخیص ویدیوهای گمراه‌کننده دارند. بنابراین، کاربران نمی‌توانند صرفاً با تکیه بر تعداد لایک‌ها، بازنشرها یا ظاهر صفحه تولیدکننده، درباره اعتبار یک توصیه روان‌شناختی قضاوت کنند.
بخش دیگری از پژوهش به دیدگاه کاربران در بخش نظرات پرداخت. تحلیل این نظرات پنج الگوی پرتکرار را مشخص کرد: بیان تجربه‌های شخصی، گفت‌وگو درباره تشخیص و تشخیص اشتباه، نارضایتی از خدمات سلامت روان، حمایت و تشویق متقابل و تبادل تجربه درباره درمان و دارو.
این بخش نشان می‌دهد کاربران فقط برای دریافت اطلاعات به سراغ چنین ویدیوهایی نمی‌روند؛ گاهی آنها تجربه‌های خود را به اشتراک می‌گذارند، دنبال همدلی می‌گردند یا درباره مشکلاتشان با دیگران گفت‌وگو می‌کنند.
کاربران چگونه اعتبار ویدیوهای روانشناسی را بسنجند؟
نتایج پژوهش بر اهمیت سواد سلامت دیجیتال تأکید می‌کند. کاربران، به‌ویژه نوجوانان، بهتر است پیش از پذیرفتن یک توصیه روان‌شناختی، چند نکته را بررسی کنند:
-
آیا تولیدکننده تخصص یا صلاحیت حرفه‌ای خود را به‌روشنی معرفی کرده است؟
-
آیا ویدیو به پژوهش علمی، راهنمای بالینی یا منبع معتبر اشاره می‌کند؟
-
آیا تولیدکننده میان تجربه شخصی و یافته علمی تفاوت می‌گذارد؟
-
آیا محتوا با قطعیت درباره تشخیص یا درمان صحبت می‌کند؟
-
آیا برای جلب بازدید، از تیترهای ترسناک و ادعاهای اغراق‌آمیز استفاده شده است؟
تجربه شخصی افراد می‌تواند ارزشمند باشد، اما جایگزین شواهد علمی یا ارزیابی متخصص نمی‌شود. همچنین مشاهده چند نشانه در یک ویدیو برای تشخیص اختلال روانی در خود یا دیگران کافی نیست.
تیک‌تاک؛ فرصت ارتباطی در کنار خطر اطلاعات نادرست
تیک‌تاک می‌تواند مفاهیم روان‌شناختی را به زبانی ساده و در قالبی جذاب در دسترس کاربران قرار دهد. همین ویژگی به متخصصان و تولیدکنندگان محتوای معتبر فرصت می‌دهد تا دانش علمی را به مخاطبان جوان منتقل کنند.
بااین‌حال، سرعت انتشار ویدیوهای کوتاه ممکن است فرصت بررسی دقیق ادعاها را کاهش دهد. پژوهشگران تأکید می‌کنند تولیدکنندگان باید منابع علمی را شفاف معرفی کنند، تخصص خود را توضیح دهند و محدودیت‌های اطلاعات ارائه‌شده را نادیده نگیرند.
این مطالعه تصویری از بخشی از محتوای تیک‌تاک در حوزه سلامت روان ارائه می‌دهد؛ نه حکمی قطعی درباره تمام ویدیوها یا همه کاربران این پلتفرم. بااین‌حال، یافته‌های آن یادآوری می‌کند که در موضوع حساسی مانند سلامت روان، جذابیت ویدیو نباید جای دقت علمی را بگیرد.
شناسنامه و منبع مقاله علمی
عنوان اصلی مقاله: Child and Adolescent Mental Health Misinformation on TikTok: Cross-Sectional Mixed Methods Study
نویسندگان: کنستانزا تستارت آگویره، دریگیسا-آندرادا ایلیِس و الکساندر هودون
مرجع و مجله: مجله پژوهش‌های فرمیوِتیو جی‌ام‌آی‌آر، سال ۲۰۲۶
شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): PMC13720406 / ۱۰.۲۱۹۶/۱۰۵۶۹۸
لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://formative.jmir.org/2026/1/e105698
