رژیم غذایی MIND ممکن است پیری مغز را حدود ۲.۵ سال کندتر کند

رژیم غذایی MIND ممکن است با کاهش سرعت از دست رفتن ماده خاکستری و برخی تغییرات ساختاری مغز، روند پیری مغز را آهسته‌تر کند. یک مطالعه طولی روی بیش از ۱۶۰۰ فرد میانسال و سالمند نشان داده است افرادی که پایبندی بیشتری به این الگوی غذایی داشتند، در طول سال‌ها کاهش حجم ماده خاکستری کمتری را تجربه کردند؛ تفاوتی که از نظر آماری معادل حدود ۲.۵ سال تأخیر در یکی از شاخص‌های پیری مغز برآورد شد.

با این حال، این یافته به معنای آن نیست که رژیم MIND می‌تواند سن مغز را واقعاً ۲.۵ سال «جوان» کند یا از بیماری‌های عصبی پیشگیری کند. پژوهش از نوع مشاهده‌ای است و بنابراین نمی‌توان از آن رابطه علت و معلولی قطعی استخراج کرد.

رژیم MIND چیست؟

رژیم MIND نام خود را از عبارت Mediterranean-DASH Diet Intervention for Neurodegenerative Delay گرفته است و ترکیبی از ویژگی‌های رژیم مدیترانه‌ای و رژیم DASH محسوب می‌شود.

این الگوی غذایی با هدف حمایت از سلامت مغز طراحی شده و بر مصرف بیشتر برخی مواد غذایی مانند سبزیجات برگ‌سبز، سایر سبزیجات، انواع توت‌ها، مغزها، غلات کامل، ماهی، حبوبات، روغن زیتون و مرغ تأکید دارد.

در مقابل، مصرف برخی مواد غذایی مانند گوشت قرمز، شیرینی‌ها و دسرها، غذاهای سرخ‌شده و فست‌فود و برخی چربی‌ها باید محدودتر باشد. در نسخه اصلی این رژیم، مصرف متوسط شراب نیز مطرح شده است، هرچند برای توصیه عمومی به مصرف الکل نمی‌توان صرفاً بر اساس این پژوهش استناد کرد.

پژوهش‌های قبلی، رژیم MIND را با برخی شاخص‌های بهتر سلامت شناختی مرتبط دانسته بودند؛ اما هنوز مشخص نبود که پایبندی به این رژیم در طول زمان با تغییرات ساختاری مغز نیز ارتباط دارد یا خیر. مطالعه جدید دقیقاً روی همین موضوع تمرکز داشت.

پژوهشگران چگونه ارتباط رژیم غذایی و پیری مغز را بررسی کردند؟

پژوهشگران اطلاعات ۱۶۴۷ فرد میانسال و سالمند را از مطالعه معروف Framingham Heart Study Offspring بررسی کردند. میانگین سن شرکت‌کنندگان در شروع بررسی حدود ۶۰ سال بود.

شرکت‌کنندگان در طول سال‌ها تحت ارزیابی‌های سلامت قرار گرفتند و داده‌های مربوط به رژیم غذایی نیز در چند مرحله جمع‌آوری شد. ارزیابی‌های غذایی از طریق پرسشنامه‌های بسامد مصرف مواد غذایی انجام گرفت و امتیاز MIND بر اساس میزان پایبندی افراد به اجزای این الگوی غذایی محاسبه شد.

از سوی دیگر، پژوهشگران از تصاویر MRI مغز که بین سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۱۹ جمع‌آوری شده بود استفاده کردند. هر فرد دست‌کم دو ارزیابی تصویربرداری داشت و میانه مدت پیگیری حدود ۱۲.۳ سال بود.

این طراحی به پژوهشگران اجازه داد به جای بررسی یک تصویر لحظه‌ای از مغز، تغییرات ساختاری مغز را در طول زمان دنبال کنند.

پایبندی بیشتر به رژیم MIND با کاهش آهسته‌تر ماده خاکستری همراه بود

مهم‌ترین یافته پژوهش به ماده خاکستری مغز مربوط می‌شد.

ماده خاکستری در بسیاری از فرایندهای مهم مغزی، از جمله حافظه، یادگیری، تصمیم‌گیری و پردازش اطلاعات نقش دارد. افزایش سن معمولاً با کاهش تدریجی حجم برخی بافت‌های مغزی همراه است و در مطالعه حاضر نیز این روند در کل گروه مشاهده شد.

اما افرادی که امتیاز بالاتری در رژیم MIND داشتند، کاهش آهسته‌تری در حجم کل ماده خاکستری نشان دادند. بر اساس نتایج، هر سه واحد افزایش در امتیاز رژیم MIND با ۰.۲۷۹ سانتی‌متر مکعب کاهش کمتر در حجم ماده خاکستری در هر سال همراه بود. پژوهشگران این میزان را معادل حدود ۲۰.۱ درصد کاهش در تغییرات مرتبط با گذر زمان برآورد کردند.

بر اساس همین محاسبه، تفاوت مشاهده‌شده از نظر تغییرات ماده خاکستری تقریباً معادل ۲.۵ سال تأخیر در روند پیری ساختاری مغز بود.

البته این عبارت باید با احتیاط تفسیر شود. منظور این نیست که مغز فردی که رژیم MIND دارد دقیقاً ۲.۵ سال جوان‌تر می‌شود، بلکه پژوهشگران سرعت تغییر یک شاخص ساختاری مغز را با اثر گذر زمان مقایسه کرده‌اند.

بطن‌های مغز نیز آهسته‌تر بزرگ شدند

یکی دیگر از یافته‌های مهم، مربوط به بطن‌های مغز بود.

بطن‌ها فضاهای حاوی مایع درون مغز هستند و با افزایش سن و کاهش حجم بافت مغزی، معمولاً بزرگ‌تر می‌شوند. بنابراین تغییر حجم بطن‌ها می‌تواند یکی از شاخص‌هایی باشد که پژوهشگران برای بررسی تغییرات ساختاری مغز مورد استفاده قرار می‌دهند.

در این مطالعه، امتیاز بالاتر رژیم MIND با سرعت کمتر افزایش حجم بطن‌های جانبی همراه بود. هر سه واحد افزایش در امتیاز رژیم با حدود ۰.۰۷۱ سانتی‌متر مکعب کاهش در سرعت افزایش حجم بطن‌ها در سال همراه بود. پژوهشگران این مقدار را حدود ۸ درصد از تغییرات مرتبط با زمان برآورد کردند.

این یافته نیز به تنهایی نشان نمی‌دهد که رژیم غذایی از بیماری‌های مغزی جلوگیری می‌کند؛ بلکه نشان‌دهنده ارتباط میان الگوی غذایی و سرعت تغییر یکی از شاخص‌های ساختاری مغز است.

کدام مواد غذایی ارتباط بیشتری با سلامت ساختاری مغز داشتند؟

پژوهشگران علاوه بر امتیاز کلی رژیم MIND، ارتباط برخی اجزای این رژیم با تغییرات مغزی را نیز بررسی کردند.

یکی از یافته‌های قابل توجه مربوط به انواع توت‌ها بود. مصرف بیشتر توت‌ها با افزایش آهسته‌تر حجم بطن‌های مغز همراه بود.

مرغ نیز با برخی شاخص‌های مطلوب‌تر ساختار مغز ارتباط داشت؛ از جمله افزایش آهسته‌تر حجم بطن‌ها و کاهش آهسته‌تر ماده خاکستری.

در مقابل، مصرف بیشتر شیرینی‌ها با افزایش سریع‌تر حجم بطن‌ها و کاهش بیشتر حجم هیپوکامپ همراه بود. مصرف بیشتر غذاهای سرخ‌شده و فست‌فود نیز با کاهش بیشتر حجم هیپوکامپ ارتباط داشت.

هیپوکامپ یکی از ساختارهای مهم مغز برای شکل‌گیری و بازیابی حافظه است و به همین دلیل تغییرات حجم آن در پژوهش‌های مربوط به پیری مغز اهمیت زیادی دارد.

همه یافته‌ها مطابق انتظار نبودند

یکی از نکات مهم پژوهش این است که تمام نتایج مربوط به مواد غذایی دقیقاً مطابق انتظار نبود.

برای مثال، مصرف بیشتر غلات کامل در این تحلیل با برخی تغییرات نامطلوب ساختاری، از جمله کاهش سریع‌تر ماده خاکستری و حجم هیپوکامپ و افزایش سریع‌تر حجم بطن‌ها همراه بود.

از سوی دیگر، مصرف بیشتر پنیر با برخی شاخص‌های مطلوب‌تر از جمله کاهش آهسته‌تر حجم ماده خاکستری و هیپوکامپ، افزایش آهسته‌تر حجم بطن‌ها و تعداد کمتر لکه‌های ماده سفید در MRI ارتباط داشت.

این نتایج نشان می‌دهد که نباید یک ماده غذایی را به تنهایی از زمینه کلی رژیم غذایی جدا کرد و بر اساس یک مطالعه مشاهده‌ای نتیجه گرفت که آن ماده به‌طور قطعی برای مغز مفید یا مضر است.

تأثیر ارتباط رژیم MIND و مغز در افراد مسن‌تر بیشتر بود

پژوهشگران گزارش کردند که ارتباط میان پایبندی به رژیم MIND و شاخص‌های ساختاری مغز در افراد مسن‌تر قوی‌تر مشاهده شد.

همچنین این ارتباط در افرادی که فعالیت بدنی بیشتری داشتند و افرادی که اضافه‌وزن یا چاقی نداشتند، پررنگ‌تر بود.

این یافته می‌تواند با این دیدگاه هماهنگ باشد که سلامت مغز حاصل تأثیر یک عامل منفرد نیست. تغذیه، فعالیت بدنی، سلامت قلب و عروق، فشار خون، متابولیسم و سایر عوامل سبک زندگی می‌توانند به شکل همزمان با روند پیری مغز ارتباط داشته باشند.

آیا رژیم MIND واقعاً پیری مغز را متوقف می‌کند؟

پاسخ کوتاه این است: خیر، این مطالعه چنین چیزی را ثابت نمی‌کند.

پژوهش حاضر یک مطالعه مشاهده‌ای و آینده‌نگر است. بنابراین پژوهشگران می‌توانند مشاهده کنند که افراد دارای پایبندی بیشتر به رژیم MIND، تغییرات ساختاری آهسته‌تری در برخی شاخص‌های مغزی دارند، اما نمی‌توانند با قطعیت بگویند که خود رژیم MIND علت مستقیم این تفاوت بوده است.

افرادی که رژیم غذایی سالم‌تری دارند ممکن است از نظر عوامل دیگری نیز متفاوت باشند. برای مثال، در این مطالعه افراد دارای پایبندی بیشتر به رژیم MIND بیشتر احتمال داشت زن و دارای تحصیلات دانشگاهی باشند و کمتر سیگار بکشند یا چاقی داشته باشند. برخی بیماری‌های مرتبط با سلامت مغز، مانند دیابت نوع ۲، فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی‌عروقی نیز در این گروه کمتر دیده می‌شد.

به همین دلیل، نمی‌توان تمام تفاوت مشاهده‌شده را صرفاً به رژیم غذایی نسبت داد.

محدودیت‌های مهم پژوهش

یکی از محدودیت‌های اصلی این مطالعه، ماهیت مشاهده‌ای آن است. برای اثبات اثر مستقیم رژیم MIND بر پیری مغز، به پژوهش‌های مداخله‌ای و کارآزمایی‌های بالینی دقیق‌تر نیاز است.

از سوی دیگر، اطلاعات مربوط به رژیم غذایی با پرسشنامه جمع‌آوری شده بود. چنین پرسشنامه‌هایی به حافظه و گزارش خود افراد وابسته هستند و ممکن است با خطای یادآوری همراه باشند.

پژوهشگران همچنین نتوانستند به‌طور کامل احتمال اختلال شناختی خفیف در زمان نخستین MRI، تغییر رژیم غذایی افراد در طول سال‌ها یا نقش برخی عوامل ژنتیکی را کنار بگذارند.

از نظر جمعیت‌شناختی نیز بیشتر شرکت‌کنندگان سفیدپوست بودند؛ بنابراین مشخص نیست که این نتایج با همان شدت در تمام گروه‌های قومی و جمعیتی تکرار شود.

رژیم غذایی چه ارتباطی با سلامت روان و شناخت دارد؟

تغذیه فقط بر سلامت جسمانی اثر نمی‌گذارد و ارتباط میان تغذیه، مغز و عملکرد شناختی یکی از موضوعات مهم در پژوهش‌های علوم اعصاب و روان‌شناسی سلامت است.

مغز برای عملکرد طبیعی به انرژی و طیف گسترده‌ای از مواد مغذی نیاز دارد. همچنین سلامت عروق، التهاب، متابولیسم و عوامل قلبی‌عروقی می‌توانند بر وضعیت مغز در طول زندگی تأثیر بگذارند.

به همین دلیل، الگوهای غذایی کلی احتمالاً اهمیت بیشتری از تمرکز افراطی بر یک ماده غذایی خاص دارند. یافته‌های مطالعه حاضر نیز بیشتر از یک الگوی غذایی کلی حمایت می‌کنند تا یک «غذای جادویی» برای جوان نگه داشتن مغز.

نتیجه‌گیری

مطالعه‌ای روی ۱۶۴۷ فرد میانسال و سالمند نشان داد که پایبندی بیشتر به رژیم MIND با کاهش آهسته‌تر برخی تغییرات ساختاری مغز در طول حدود ۱۲ سال همراه است. مهم‌ترین ارتباط‌ها شامل کاهش آهسته‌تر حجم ماده خاکستری و افزایش آهسته‌تر حجم بطن‌های مغز بود.

در قوی‌ترین برآورد، تفاوت در سرعت کاهش ماده خاکستری از نظر آماری معادل حدود ۲.۵ سال تأخیر در یکی از شاخص‌های پیری مغز بود.

با وجود این، بهتر است این نتیجه به عنوان شواهدی امیدوارکننده درباره ارتباط میان الگوی غذایی سالم و سلامت ساختاری مغز در نظر گرفته شود، نه اثبات اینکه رژیم MIND می‌تواند پیری مغز یا بیماری‌های نورودژنراتیو را متوقف کند.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

عنوان اصلی مقاله:
Adherence to the MIND diet and longitudinal brain structural changes over a decade: evidence from the Framingham heart study offspring cohort

نویسندگان:
Hui Chen، Gulisiya Hailili، Lu-Sha Tong، Leqi Fei، Yaying Cao، Xin Xu، Xue Li، Debora Melo van Lent، Changzheng Yuan

مرجع و مجله:
Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry، سال ۲۰۲۶، جلد ۹۷، شماره ۶، صفحات ۵۰۵–۵۱۲

شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI):
PMID: 41844283
DOI: 10.1136/jnnp-2025-336957

لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی:
PubMed – مقاله علمی رژیم MIND و تغییرات ساختاری مغز