سیده مهسا سادات
در دنیای امروز، آزمون‌های روانشناختی ابزارهای بسیار ارزشمندی هستند که جنبه‌های مختلف شخصیت، انگیزه و عملکرد تحصیلی افراد را ارزیابی می‌کنند. متخصصان با این آزمون‌ها درک عمیق‌تری از فرآیندهای روانشناختی پیدا می‌کنند و والدین، معلمان و مشاوران راهکارهای عملی برای بهبود یادگیری و رشد فردی دریافت می‌کنند. یکی از معتبرترین و پرکاربردترین ابزارها در حوزه انگیزش تحصیلی، تست انگیزش تحصیلی هارتر (Harter’s Academic Motivation Scale یا HEMS) است. سوزان هارتر، روان‌شناس برجسته آمریکایی، این آزمون را طراحی کرد و سال‌هاست که روان‌شناسان تربیتی و مشاوران تحصیلی از آن استفاده می‌کنند.
تاریخچه و مبانی نظری آزمون
سوزان هارتر در سال ۱۹۸۱ این آزمون را با عنوان اولیه «مقیاس جهت‌گیری درونی در برابر بیرونی در کلاس درس» معرفی کرد. او آزمون را بر پایه تفاوت میان انگیزش درونی (لذت از خود یادگیری، کنجکاوی و چالش‌جویی) و انگیزش بیرونی (وابستگی به نمره، تشویق یا اجتناب از تنبیه) بنا نهاد. پژوهشگران در دهه ۱۹۹۰ و بعد از آن نسخه‌های بعدی را با نظریه خودتعیین‌گری (Self-Determination Theory) دکر و رایان هماهنگ کردند.
هارتر این آزمون را مخصوص دانش‌آموزان ۸ تا ۱۴ سال (دبستان و راهنمایی) ساخت، اما متخصصان نسخه‌های تطبیق‌یافته آن را برای سنین بالاتر نیز به کار می‌برند. او نشان داد که انگیزش درونی با افزایش سن و انتقال به دوره راهنمایی به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد و همین افت یکی از دلایل اصلی بی‌علاقگی و افت تحصیلی به شمار می‌رود.
ساختار و نحوه اجرا
تست انگیزش تحصیلی هارتر معمولاً ۳۰ تا ۳۳ سؤال (گویه) دارد که در پنج خرده‌مقیاس و دو بعد کلی قرار می‌گیرند:
– چالش‌جویی در برابر کار آسان
-کنجکاوی و علاقه درونی در برابر رضایت معلم
– یادگیری مستقل در برابر وابستگی به معلم
– دو خرده‌مقیاس مربوط به جهت‌گیری بیرونی
هارتر سؤالات را با فرمت هوشمندانه و کودک‌محور طراحی کرد. هر سؤال با توصیف دو نوع دانش‌آموز آغاز می‌شود (یکی با ویژگی درونی و دیگری با ویژگی بیرونی). کودک ابتدا انتخاب می‌کند کدام توصیف بیشتر به او شبیه است، سپس شدت شباهت را در مقیاس ۴ درجه‌ای مشخص می‌کند. این روش پاسخ‌های «مطلوب اجتماعی» را به حداقل می‌رساند.
اجرای تست انگیزش تحصیلی هارتر بسیار آسان است. دانش‌آموزان آن را به صورت خودگزارش‌دهی، کاغذی یا آنلاین تکمیل می‌کنند و حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه زمان می‌برد. برای کودکان کوچک‌تر، مجری بهتر است سؤالات را با صدای بلند بخواند. پژوهشگران ایرانی نسخه فارسی معتبر آن را هنجاریابی کرده‌اند و نرم‌های ایرانی نیز در دسترس قرار دارد.
نمره‌گذاری و تفسیر نتایج
نمره‌گذاری بسیار ساده انجام می‌شود. اگر کودک سمت درونی را انتخاب کند، «واقعاً شبیه من» ۴ امتیاز و «کمی شبیه من» ۳ امتیاز می‌گیرد. اگر سمت بیرونی را انتخاب کند، امتیازها برعکس می‌شود (۱ و ۲). متخصصان میانگین هر خرده‌مقیاس و سپس میانگین کلی انگیزش درونی و بیرونی را محاسبه می‌کنند (دامنه ۱ تا ۴).
– نمره بالای ۳ در انگیزش درونی: کودک واقعاً از یادگیری لذت می‌برد، خلاقیت بالا و عملکرد بهتری دارد
– نمره زیر ۲/۵ در انگیزش درونی: خطر افت تحصیلی وجود دارد و کودک بیش از حد به نمره و تشویق وابسته است
– نمره بالا در انگیزش بیرونی: در کوتاه‌مدت نمرات خوب می‌آورد، اما در بلندمدت فرسودگی و بی‌علاقگی ایجاد می‌کند
متخصصان تفسیر را حتماً با توجه به سن، جنسیت و فرهنگ انجام می‌دهند. در ایران، نمره بالاتر در «وابستگی به معلم» گاهی طبیعی و نشانه احترام است، نه ضعف انگیزشی.
کاربردهای بالینی و پژوهشی
در مدارس و کلینیک‌ها، مشاوران با تست انگیزش تحصیلی هارتر دانش‌آموزانی را که در خطر بی‌انگیزگی و ترک تحصیل قرار دارند، زود شناسایی می‌کنند. نتایج آزمون پایه طراحی مداخلاتی مانند تقویت خودمختاری، ارائه تکالیف چالش‌برانگیز و کاهش فشار نمره‌محور می‌شود.
از نظر پژوهشی، پژوهشگران در صدها مطالعه بین‌المللی و ده‌ها پژوهش ایرانی از این آزمون استفاده کرده‌اند تا تأثیر عواملی مانند سبک والدگری، کیفیت رابطه معلم-دانش‌آموز، فشار کنکور و غیره را بر انگیزش تحصیلی بررسی کنند. این آزمون هنوز یکی از معتبرترین و پرکاربردترین ابزارهای روانشناسی تربیتی و مشاوره تحصیلی به شمار می‌رود.
در مجموع تست انگیزش تحصیلی هارتر (HEMS) ابزاری کلاسیک، ساده و در عین حال بسیار قدرتمند است که جهت‌گیری انگیزشی دانش‌آموزان را به خوبی نشان می‌دهد. اگر فرزند شما از درس خواندن لذت نمی‌برد یا فقط برای نمره درس می‌خواند، اجرای این آزمون می‌تواند اولین گام مؤثر برای کمک به او باشد.
