سیده مبینا محسنی تکیه
در سالهای اخیر، میان درمانگران و متخصصان سلامت روان، این دیدگاه رواج یافته است که «اعتیاد نوعی واکنش به تروماست». یعنی افرادی که به الکل، مواد مخدر یا حتی رفتارهایی مانند قمار، سکس و خرید افراطی اعتیاد دارند، در واقع در تلاشاند تا با زخمی قدیمی در ناخودآگاه خود کنار بیایند. این زخم معمولاً به دوران کودکی و تجربههای آسیبزا بازمیگردد. اما آیا این تبیین علمی است یا سادهسازی بیشازحد یک پدیده پیچیده؟ پژوهشها نشان میدهند که پاسخ چندان قطعی نیست.
تأثیر گابور ماته و نظریهی «اعتیاد بهمثابه زخم»
روانپزشک نامآشنای کانادایی، دکتر گابور ماته، در کتاب مشهور خود در سرزمین ارواح گرسنه اعتیاد را نه بهعنوان بیماری، بلکه بهعنوان پاسخی به رنج و محرومیتهای عاطفی دوران رشد تعریف میکند. از نگاه او، تروما تنها آزار فیزیکی یا جنسی نیست؛ بلکه میتواند شامل بیتوجهی، تحقیر یا حتی نبودِ دلبستگی امن در دوران کودکی باشد. همین نگاه، باعث شده بسیاری از درمانگران امروزی تصور کنند که در پسِ هر رفتار اعتیادی، نوعی تروما نهفته است.
بااینحال، بیشتر آثار ماته در نشریات علمی داوریشده منتشر نشدهاند، و این یعنی نظریهی او هنوز به پشتوانهی قوی پژوهشی تکیه ندارد.
شواهد علمی از مطالعات ACE
قویترین دادههای علمی دربارهی ارتباط تروما و اعتیاد از پژوهشهای مربوط به تجربههای نامطلوب دوران کودکی (Adverse Childhood Experiences – ACE) بهدست آمدهاند. این مطالعات با استفاده از پرسشنامههایی بررسی میکنند که یک فرد چند نوع تجربه آسیبزا — مثل طلاق والدین، خشونت خانگی، یا بیتوجهی عاطفی — داشته است. نتایج نشان دادهاند افرادی که بیش از چهار تجربه ACE دارند، شش برابر بیشتر در معرض مصرف مضر الکل و ده برابر بیشتر در معرض مصرف مواد مخدر غیرقانونی هستند. با وجود این، پژوهشگران The Lancet هشدار میدهند که این نتایج به معنی رابطه علّی مستقیم نیست، زیرا ACEها با عواملی مانند فقر، تبعیض اجتماعی و استرس مزمن نیز همبستگی دارند؛ عواملی که خودشان میتوانند موجب افزایش خطر اعتیاد شوند.
تفاوت میان انواع اعتیاد و نقش عوامل اجتماعی
نکتهی جالب اینجاست که شدت ارتباط ACE با انواع اعتیاد متفاوت است. برای مثال، خطر مصرف مواد غیرقانونی ده برابر افزایش مییابد، اما مصرف سیگار تنها سه برابر.
اگر فرض کنیم همه این موارد نوعی اعتیادند، چرا چنین اختلافی وجود دارد؟ پاسخ احتمالی در ترکیب پیچیدهای از عوامل روانی، اجتماعی و اقتصادی نهفته است؛ مثلاً در دسترس بودن مواد، فشارهای فرهنگی یا حمایت اجتماعی.
چرا روایت «اعتیاد بهعنوان پاسخ به تروما» خطرناک است؟
با وجود نیت همدلانهی درمانگران، این روایت میتواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد. نخست، همه افراد دارای اعتیاد سابقه تروما ندارند، و در مقابل، همه افراد دارای تروما نیز معتاد نمیشوند. اگر درمانگر از پیش فرض کند که در پس هر رفتار اعتیادی حتماً زخمی پنهان وجود دارد، ممکن است به حریم شخصی و روایت واقعی مراجع تجاوز کند و از مسیر درمان مبتنی بر شواهد خارج شود.
اعتیاد؛ پدیدهای چندوجهی و پیچیده
پژوهشهای علمی امروز اعتیاد را نتیجهی ترکیب چندین عامل میدانند: ژنتیک، محیط، استرس مزمن، دسترسی به مواد، شرایط خانوادگی و البته تروما. نادیده گرفتن هر یک از این عوامل به معنای سادهسازی بیش از حد مسئله است. به همین دلیل، درمان مؤثر اعتیاد نیازمند نگاهی جامع، چندبُعدی و بدون پیشداوری است.
اعتیاد را نمیتوان صرفاً نتیجهی تروما دانست. اگرچه آسیبهای روانی میتوانند نقش پررنگی در شکلگیری رفتارهای اعتیادی داشته باشند، اما عوامل بیولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی نیز در این میان تعیینکنندهاند. رواندرمانگران باید بپذیرند که در مورد ریشههای اعتیاد هنوز چیزهای زیادی را نمیدانیم، و همین نادانستههاست که باید ما را به فروتنی و دقت علمی بیشتر دعوت کند.
