روان درمان به نقل از ایسنا گزارش میدهد: اعتیاد یکی از پیچیدهترین بحرانهای روانی، رفتاری و اجتماعی در جامعه امروز است. متأسفانه افکار ناکارآمد و باورهای غلط درباره اعتیاد باعث شدهاند که بسیاری از افراد آسیبپذیر ناخواسته در دام این اختلال بیفتند. برای تحلیل درست این موضوع، باید از زاویه دید روانشناسی متخصص در حوزه رفتارهای آسیبزا به مسئله نگاه کنیم. علوم اعصاب مدرن و روانشناسی بالینی تأکید دارند که اعتیاد به هیچوجه یک «ضعف اخلاقی» یا «بیارادگی» نیست؛ بلکه یک اختلال پیچیده و بیماری مزمن مغزی است که عملکرد سیستم تصمیمگیری و پاداش مغز را به شدت مختل میکند.
ماهیت اعتیاد از دیدگاه روانشناسی و علوم اعصاب
در روانشناسی مدرن، اعتیاد به عنوان اختلافی در فرآیندهای شناختی و عاطفی فرد شناخته میشود. زمانی که ماده مخدر یا روانگردان وارد بدن میشود، مسیرهای عصبی مربوط به لذت و پاداش در مغز را تحریک میکند. این تحریکِ غیرطبیعی سبب میشود مغز به مرور زمان تکرار آن تجربه را مطالبه کند. با تکرار مصرف، توانایی فرد برای کنترل رفتار، سنجش خطرات و تصمیمگیریهای عقلانی کاهش مییابد.
تغییرات ساختاری در مغز موجب میشوند که فرد حتی با وجود آگاهی از عواقب مخرب جانی، مالی و خانوادگی، توانایی قطع خودخواسته مصرف را از دست بدهد. از این رو، نگاه درمانگران به فرد مبتلا باید بر اساس همدلی و روشهای مداخله تخصصی روانشناختی باشد، نه برچسب زدن و سرزنشهای اخلاقی.
ریشهیابی خطاهای شناختی و باورهای غلط درباره اعتیاد
تحقیقات روانشناسی نشان میدهند که خطاهای شناختی یکی از مهمترین محرکها در سوق دادن افراد، بهویژه نوجوانان و جوانان، به سمت اولین تجربه مصرف مواد است. افرادی که دچار سوءمصرف میشوند، معمولاً قبل از شروع، با باورهای ناکارآمدی خود را توجیه میکنند.
۱. باور غلط مصرف تفریحی و بیخطر بودن آن
بسیاری از افراد تصور میکنند که مصرف گاهبهگاه یا تفریحی مواد مشکلی ایجاد نمیکند و قادرند هر زمان که بخواهند آن را کنار بگذارند. حقیقت علمی این است که هیچ مصرف امنی وجود ندارد. حتی یک بار تجربه مصرف میتواند سیستم پاداش مغز را تحریک کرده و زمینهساز وابستگیهای شدید روانی و جسمانی شود. فرآیند شکلگیری اعتیاد کاملاً تدریجی و ناحسوس است.
۲. باور غلط درمان بیماریها و افزایش تمرکز
یکی دیگر از شایعترین باورهای اشتباه، استفاده از مواد مخدر برای کاهش دردهای جسمانی، درمان بیخوابی یا افزایش خلاقیت و تمرکز ذهنی است. مواد روانگردان و محرک تنها با ایجاد توهم و اختلال در درک واقعی فرد، حسی کاذب از انرژی یا تسکین ایجاد میکنند. مطالعات علمی ثابت کردهاند که مصرف مواد به مرور باعث افت شدید عملکرد مغز، کاهش حافظه و بروز اختلالات روانی جدی نظیر افسردگی و اضطراب میشود.
۳. باور غلط تفاوت افراد در ابتلا به اعتیاد
عدهای بر این باورند که برخی افراد از نظر جسمی یا شخصیتی در برابر اعتیاد «مقاوم» هستند. علم روانشناسی این فرضیه را رد میکند. تمام انسانها دارای سیستم عصبی متأثر از مواد شیمیایی هستند و ساختار مغزی انسانها در مواجهه با مواد اعتیادآور رفتاری مشابه نشان میدهد. هرچند عوامل ژنتیکی و محیطی در شدت وابستگی نقش دارند، اما هیچکس در برابر مکانیسمهای عصبی اعتیاد مصون نیست.
راهکارهای پیشگیری و درمان روانشناختی اعتیاد
اصلاح باورهای غلط درباره اعتیاد نخستین گام در پیشگیری از سوءمصرف مواد در سطح جامعه است. نهادهای آموزشی، خانوادهها و رسانهها باید اطلاعات دقیق علمی را جایگزین شایعات و توهمات فردی کنند.
برای درمان پایدار اعتیاد نیز، درمانهای دارویی به تنهایی کافی نیستند. حضور روانشناسان بالینی و استفاده از روشهای رواندرمانی نظیر «درمان شناختی-رفتاری (CBT)» به بیمار کمک میکند تا خطاهای فکری خود را شناسایی کرده، مهارت جراتورزی و قدرت «نه گفتن» را بیاموزد و روشهای سالم مواجهه با استرسهای زندگی را جایگزین مصرف مواد کند.
