پژوهشی جدید نشان میدهد اختلال در برنامه خواب میتواند بر نحوه تعامل افراد با فناوریهای هوش مصنوعی تأثیر بگذارد. افرادی که دچار ناهماهنگی میان ساعت زیستی و برنامه روزانه خود هستند، در موقعیتهایی که قرار است درباره آنها قضاوت شود، بیشتر ترجیح میدهند توسط هوش مصنوعی ارزیابی شوند تا یک انسان.
پژوهشگران دریافتند این ترجیح بیشتر از آنکه به راحتی یا سرعت مربوط باشد، با اضطراب اجتماعی و ترس از قضاوت منفی دیگران ارتباط دارد. این یافتهها نشان میدهند وضعیت خواب و ریتم شبانهروزی میتواند حتی بر تصمیمهای اجتماعی و نگرش افراد نسبت به هوش مصنوعی اثر بگذارد.
جتلگ اجتماعی چیست؟
بدن انسان یک ساعت زیستی داخلی دارد که زمان خواب و بیداری را تنظیم میکند. این ساعت زیستی همیشه با برنامههای کاری، تحصیلی و اجتماعی هماهنگ نیست.
برای مثال، ممکن است فرد در روزهای تعطیل دیرتر بخوابد و دیرتر بیدار شود. سپس با شروع هفته کاری، مجبور شود صبح زود از خواب بیدار شود.
این اختلاف میان زمان خواب مطلوب بدن و برنامه اجتماعی را جتلگ اجتماعی یا ناهماهنگی اجتماعی-زیستی مینامند.
جتلگ اجتماعی میتواند باعث خستگی و خوابآلودگی شود. با این حال، آثار آن فقط به احساس خستگی محدود نمیشود.
پژوهشهای پیشین نشان دادهاند که اختلال در هماهنگی ساعت زیستی با برنامه روزانه میتواند بر تنظیم هیجان و عملکرد شناختی نیز تأثیر بگذارد.
پژوهشگران مطالعه جدید میخواستند بررسی کنند که آیا این ناهماهنگی میتواند نگرانی افراد درباره قضاوت دیگران را نیز افزایش دهد.
چرا افراد خسته ممکن است هوش مصنوعی را ترجیح دهند؟
هوش مصنوعی در سالهای اخیر وارد بسیاری از موقعیتهایی شده است که پیشتر توسط انسانها انجام میشدند. ارزیابی رزومه، استخدام، پیشنهاد محصولات و حتی بررسی برخی ویژگیهای افراد از جمله این موارد هستند.
افراد ممکن است هوش مصنوعی را ابزاری نسبتاً ثابت و عینی تصور کنند. در مقابل، قضاوت انسان میتواند شخصی، احساسی و تحت تأثیر سوگیریهای فردی باشد.
پژوهشگران این احتمال را مطرح کردند که افرادی که دچار جتلگ اجتماعی هستند، به دلیل اضطراب بیشتر درباره قضاوت دیگران، ممکن است ترجیح دهند یک سیستم هوش مصنوعی درباره آنها تصمیم بگیرد.
در این حالت، انتخاب هوش مصنوعی لزوماً به معنای علاقه بیشتر به فناوری نیست. ممکن است فرد فقط بخواهد از فشار روانی ناشی از قضاوت انسانها دور شود.
مطالعه اول؛ ارتباط خواب و انتخاب ارزیاب
پژوهشگران در نخستین مطالعه ۲۵۰ نفر را بررسی کردند. ابتدا تیپ شبانهروزی شرکتکنندگان مشخص شد تا معلوم شود هر فرد بیشتر صبحمحور است یا شبمحور.
سپس شرکتکنندگان بهصورت تصادفی در دو زمان مختلف، یعنی ساعت ۸ صبح یا ۸ شب، پرسشنامه دیگری را تکمیل کردند.
این روش به پژوهشگران اجازه داد شرایطی ایجاد کنند که در آن زمان انجام آزمایش با ساعت زیستی طبیعی برخی افراد هماهنگ یا ناهماهنگ باشد.
برای مثال، اگر فردی بهطور طبیعی شبمحور باشد اما مجبور شود صبح زود فعالیت شناختی انجام دهد، میان ساعت زیستی و زمان اجتماعی او ناهماهنگی ایجاد میشود.
در مرحله بعد، شرکتکنندگان سناریویی درباره ثبتنام در یک برنامه آشنایی با افراد جدید را مطالعه کردند.
به آنها گفته شد این برنامه میتواند میزان جذابیت آنها را ارزیابی کند تا افراد مناسبتری برای آشنایی پیشنهاد دهد.
شرکتکنندگان سپس باید انتخاب میکردند که ارزیابی جذابیت آنها توسط یک انسان انجام شود یا یک سیستم هوش مصنوعی.
افرادی که دچار ناهماهنگی میان ساعت زیستی و زمان اجتماعی خود بودند، بیشتر هوش مصنوعی را انتخاب کردند.
در مقابل، افرادی که زمان آزمایش با ساعت زیستی آنها هماهنگ بود، ترجیح مشخصی میان ارزیابی انسانی و هوش مصنوعی نشان ندادند.
اضطراب اجتماعی چه نقشی دارد؟
پژوهشگران در مطالعه دوم تلاش کردند سازوکار روانشناختی پشت این ارتباط را بررسی کنند.
در این مرحله ۲۲۶ نفر شرکت کردند. پژوهشگران میزان واقعی جتلگ اجتماعی افراد را با مقایسه زمان میانی خواب آنها در روزهای کاری و روزهای آزاد محاسبه کردند.
شرکتکنندگان سپس تصور کردند که رزومه آنها برای یک موقعیت شغلی بررسی شده است.
آنها باید انتخاب میکردند که مصاحبه شغلی توسط یک استخدامکننده انسانی انجام شود یا یک سیستم هوش مصنوعی.
نتایج مطالعه نخست دوباره تکرار شد. افرادی که جتلگ اجتماعی بیشتری داشتند، بیشتر هوش مصنوعی را برای ارزیابی خود انتخاب کردند.
پژوهشگران سپس میزان اضطراب اجتماعی شرکتکنندگان را بررسی کردند.
نتایج نشان داد جتلگ اجتماعی بیشتر با اضطراب اجتماعی بالاتر ارتباط داشت. اضطراب اجتماعی نیز به نوبه خود با ترجیح هوش مصنوعی ارتباط داشت.
این یافته نشان میدهد اضطراب اجتماعی احتمالاً یکی از عوامل مهم در توضیح رابطه میان اختلال خواب و ترجیح ارزیابی توسط هوش مصنوعی است.
افراد فقط به دنبال دوری از دیگران نبودند
پژوهشگران در مطالعه سوم میخواستند احتمال دیگری را بررسی کنند.
شاید افراد دارای جتلگ اجتماعی فقط به این دلیل هوش مصنوعی را انتخاب میکردند که نمیخواستند با انسانها تعامل داشته باشند.
برای بررسی این احتمال، ۲۴۰ نفر در صبح روز دوشنبه در مطالعه شرکت کردند. این زمان برای بررسی آثار جتلگ اجتماعی پس از تعطیلات آخر هفته اهمیت داشت.
شرکتکنندگان دوباره باید میان ارزیابی انسانی و ارزیابی هوش مصنوعی انتخاب میکردند.
پژوهشگران علاوه بر اضطراب اجتماعی، میزان تمایل افراد به اجتناب از تعامل با دیگران و انگیزه آنها برای انجام سریعتر کارها را نیز اندازهگیری کردند.
حدود ۸۰ درصد شرکتکنندگان هوش مصنوعی را انتخاب کردند.
تحلیل آماری نشان داد اضطراب اجتماعی عامل اصلی این انتخاب بود. تمایل کلی به دوری از افراد یا تمایل به انجام سریعتر کارها نتوانست این ترجیح را توضیح دهد.
این یافته اهمیت زیادی دارد. زیرا نشان میدهد افراد خسته الزاماً به دنبال حذف تعامل انسانی نیستند. آنها ممکن است مشخصاً بخواهند از قضاوت انسانی دور شوند.
باور افراد درباره عینی بودن هوش مصنوعی اهمیت دارد
پژوهشگران در مطالعه چهارم بررسی کردند که آیا نوع نگاه افراد به هوش مصنوعی میتواند این ارتباط را تغییر دهد یا خیر.
در این آزمایش ۲۱۸ نفر شرکت کردند.
به شرکتکنندگان سناریویی درباره یک برنامه مبتنی بر هوش مصنوعی ارائه شد که میتوانست انتخاب لباس افراد را ارزیابی کند.
پژوهشگران شرکتکنندگان را به دو گروه تقسیم کردند.
به گروه نخست گفته شد هوش مصنوعی لباسها را بر اساس دادههای استاندارد و به شکل عینی ارزیابی میکند.
گروه دوم اطلاعات متفاوتی دریافت کرد. به آنها گفته شد سیستم هوش مصنوعی میتواند سلیقههای شخصی و سوگیریهای زیباییشناختی داشته باشد و ارزیابی آن کاملاً عینی نیست.
نتایج تفاوت مهمی نشان داد.
وقتی هوش مصنوعی بهعنوان ابزاری عینی و بیطرف معرفی شد، افرادی که جتلگ اجتماعی بیشتری داشتند، تمایل بیشتری به استفاده از ارزیابی آن نشان دادند.
اما وقتی هوش مصنوعی بهعنوان سیستمی ذهنی و دارای سوگیری معرفی شد، این ارتباط از بین رفت.
این نتیجه نشان میدهد افراد دارای جتلگ اجتماعی لزوماً خود فناوری هوش مصنوعی را ترجیح نمیدهند. آنها بیشتر به دنبال ارزیابیای هستند که آن را کمتر شخصی و کمتر قضاوتگر تصور میکنند.
چرا خستگی میتواند ترس از قضاوت را افزایش دهد؟
اختلال در خواب میتواند بر تنظیم هیجان و توانایی فرد برای مقابله با فشارهای روانی اثر بگذارد.
وقتی فرد خسته است، ممکن است موقعیتهای اجتماعی را تهدیدکنندهتر ارزیابی کند. در چنین شرایطی، نگرانی درباره نظر دیگران نیز میتواند افزایش پیدا کند.
اگر فرد تصور کند یک انسان درباره ظاهر، توانایی یا شخصیت او قضاوت میکند، ممکن است این موقعیت را تهدیدکنندهتر تجربه کند.
در مقابل، یک الگوریتم ممکن است از نظر فرد فاقد احساسات، تعصب شخصی یا واکنشهای هیجانی باشد.
در نتیجه، فرد ممکن است احساس کند ارزیابی توسط هوش مصنوعی فشار روانی کمتری ایجاد میکند.
این برداشت البته به نحوه تصور فرد از هوش مصنوعی بستگی دارد. اگر فرد باور داشته باشد الگوریتمها نیز سوگیری دارند، مزیت روانی آنها کاهش پیدا میکند.
جتلگ اجتماعی فقط مسئله خوابآلودگی نیست
یافتههای این مطالعه اهمیت جتلگ اجتماعی را فراتر از خوابآلودگی روزانه نشان میدهد.
افراد ممکن است تصور کنند تغییر برنامه خواب فقط باعث خستگی میشود. اما ناهماهنگی میان ساعت زیستی و برنامه اجتماعی میتواند بر نحوه تجربه موقعیتهای اجتماعی نیز اثر بگذارد.
در این مطالعه، افراد دارای جتلگ اجتماعی بیشتر از ارزیابی انسانی فاصله گرفتند.
این رفتار با افزایش اضطراب اجتماعی ارتباط داشت.
بنابراین کیفیت و زمانبندی خواب میتواند به شکل غیرمستقیم بر تصمیمهایی اثر بگذارد که در نگاه اول ارتباطی با خواب ندارند.
پیامدهای این یافته برای استفاده از هوش مصنوعی
این پژوهش میتواند برای شرکتهایی که از هوش مصنوعی در فرایندهای ارزیابی استفاده میکنند نیز اهمیت داشته باشد.
اگر افراد در شرایط خستگی و اضطراب اجتماعی بیشتر به ارزیابی هوش مصنوعی اعتماد کنند، ممکن است شرایط روانی آنها بر نحوه انتخاب فناوری تأثیر بگذارد.
در چنین شرایطی، انتخاب هوش مصنوعی همیشه نشاندهنده اعتماد واقعی فرد به فناوری نیست. گاهی ممکن است فرد صرفاً بخواهد از فشار قضاوت انسانی دور شود.
از سوی دیگر، تصور افراد درباره بیطرفی هوش مصنوعی نیز اهمیت زیادی دارد.
اگر کاربران باور کنند الگوریتمها کاملاً عینی هستند، ممکن است در شرایط اضطراب اجتماعی بیشتر به آنها روی بیاورند.
اما اگر بدانند الگوریتمها نیز میتوانند بر اساس دادههای آموزشی یا طراحی خود دارای سوگیری باشند، این ترجیح ممکن است کاهش پیدا کند.
محدودیتهای پژوهش
این پژوهش با وجود اجرای چهار مطالعه مرتبط، محدودیتهایی دارد.
بخش زیادی از دادهها بر اساس گزارش خود افراد درباره خواب و تجربههای روانشناختی جمعآوری شد. چنین روشهایی همیشه نمیتوانند رفتار واقعی افراد را بهطور کامل نشان دهند.
همچنین بسیاری از موقعیتهای مورد استفاده در آزمایشها فرضی بودند. انتخاب یک ارزیاب هوش مصنوعی در یک پرسشنامه با تصمیم واقعی درباره استخدام یا یک موقعیت اجتماعی مهم تفاوت دارد.
برای مثال، یک مصاحبه شغلی واقعی میتواند پیامدهای مالی و حرفهای جدی داشته باشد. این پیامدها ممکن است انتخاب فرد میان ارزیابی انسانی و هوش مصنوعی را تغییر دهند.
پژوهشگران همچنین بر جتلگ اجتماعی کوتاهمدت تمرکز کردند. هنوز مشخص نیست جتلگ اجتماعی مزمن، مانند شرایط افرادی که بهطور دائمی در شیفت شب کار میکنند، چه تأثیری بر این تصمیمها دارد.
خواب، اضطراب اجتماعی و رابطه ما با هوش مصنوعی
این پژوهش تصویری جالب از ارتباط میان خواب، هیجان و فناوری ارائه میکند.
افرادی که برنامه خوابشان با ساعت زیستی بدن هماهنگ نیست، ممکن است اضطراب اجتماعی بیشتری تجربه کنند. این اضطراب میتواند آنها را به سمت ارزیابی توسط هوش مصنوعی سوق دهد.
با این حال، دلیل این انتخاب صرفاً راحتی یا تمایل به فناوری نیست.
افراد زمانی بیشتر هوش مصنوعی را ترجیح میدهند که آن را عینیتر و کمتر تحت تأثیر قضاوت شخصی بدانند.
در مجموع، یافتهها نشان میدهند جتلگ اجتماعی میتواند با افزایش اضطراب اجتماعی، ترجیح افراد برای ارزیابی توسط هوش مصنوعی را افزایش دهد.
این نتایج همچنین یادآوری میکنند که تصمیمهای ما درباره فناوری همیشه فقط به ویژگیهای فناوری مربوط نیستند. وضعیت جسمی، خواب، هیجان و نگرانی درباره قضاوت دیگران نیز میتوانند در این تصمیمها نقش داشته باشند.
پژوهشهای آینده باید بررسی کنند که آیا همین الگو در رفتارهای واقعی و موقعیتهای پرمخاطره مانند استخدام، ارزیابی تحصیلی و تعاملات اجتماعی نیز مشاهده میشود یا خیر.
شناسنامه و منبع مقاله علمی
عنوان اصلی مقاله: Too tired to be judged by humans: Social jetlag increases preference for AI through social anxiety
نویسندگان: Xiaoyu Zhou، Yuxuan Chu، Liwei Zhang، Jianping Liang
مرجع و مجله: Computers in Human Behavior، جلد ۱۸۵، مقاله ۱۰۹۰۸۲، سال ۲۰۲۶
شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): DOI: 10.1016/j.chb.2026.109082
لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://doi.org/10.1016/j.chb.2026.109082
منبع خبر: PsyPost، ۱ اکتبر ۲۰۲۶
