دکتر مریم نصیر دهقان، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب و مدرس دانشگاه، در گفتگو با روان۲۴، یکی از دغدغههای مهم حوزه روانشناسی را آسیبهایی میداند که برخی مراجعان در جریان دریافت خدمات درمانی تجربه کردهاند. او معتقد است نبود دانش تخصصی کافی یا رعایتنکردن اخلاق حرفهای از سوی درمانگر میتواند اعتماد مراجع به فرایند درمان را خدشهدار کند.
درمانگر غیرحرفهای چه آسیبی ایجاد میکند؟
رواندرمانی فرایندی تخصصی است که به دانش علمی، آموزش مستمر، مهارت بالینی و پایبندی به اصول اخلاق حرفهای نیاز دارد. صرف گذراندن چند دوره آموزشی، شرکت در کارگاهها یا فعالیت در شبکههای اجتماعی به معنای برخورداری از صلاحیت حرفهای برای درمان نیست.
درمانگر باید در محدوده دانش و صلاحیت تخصصی خود فعالیت کند، محدودیتهایش را بشناسد و در صورت نیاز، مراجع را به متخصص مناسب ارجاع دهد. رعایت محرمانگی، احترام به حقوق مراجع، پرهیز از سوءاستفاده از موقعیت حرفهای و حفظ مرزهای رابطه درمانی نیز از اصول اساسی این فعالیت است.
به گفته دکتر مریم نصیر دهقان، بخشی از آسیبهای تجربهشده از سوی مراجعان به درمانگرانی بازمیگردد که یا دانش و مهارت کافی ندارند یا در رعایت اخلاق حرفهای دچار مشکلاند. چنین تجربههایی میتوانند اعتماد افراد به روانشناسان و اصل فرایند درمان را کاهش دهند.
چطور درمانگر حرفهای را تشخیص دهیم؟
در شرایطی که خدمات روانشناختی در قالبهای متنوعی مانند مشاوره، دورههای آموزشی، کارگاهها و بستههای آماده ارائه میشوند، تشخیص خدمات تخصصی از ادعاهای غیرحرفهای اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مراجعان برای انتخاب درمانگر میتوانند به چند موضوع توجه کنند: تحصیلات و صلاحیت حرفهای فرد، حوزه تخصصی و تجربه مرتبط با مسئله موردنظر، شفافیت درباره روش و چارچوب درمان، رعایت محرمانگی و احترام به مرزهای رابطه درمانی.
همچنین درمانگر حرفهای نباید نتیجه قطعی یا درمان فوری را تضمین کند. رواندرمانی معمولاً فرایندی تدریجی است و مسیر آن با توجه به شرایط هر فرد، مسئله مراجعه و رویکرد درمانی متفاوت خواهد بود.
رابطه درمانی به چارچوب و مرز نیاز دارد
دکتر نصیر دهقان در کنار مسئولیت درمانگر، به موضوع دیگری نیز اشاره میکند: گاهی مراجعان انتظاراتی فراتر از وظایف و تعهدات حرفهای درمانگر دارند. به باور او، لازم است حدود مسئولیتها و انتظارات دو طرف در رابطه درمانی روشن باشد.
درمانگر موظف است خدمات را در چارچوب توافقشده، اصول علمی و اخلاق حرفهای ارائه کند؛ اما این رابطه به معنای در دسترس بودن نامحدود درمانگر یا برآوردهکردن تمام خواستههای مراجع نیست. از سوی دیگر، مراجع نیز حق دارد درباره روند درمان، زمانبندی جلسات، هزینهها و تغییرات احتمالی اطلاعات روشن دریافت کند و پرسشها و نگرانیهای خود را مطرح سازد.
برای مثال، تغییر محل ارائه خدمات یا زمان جلسات ممکن است به دلایل اجرایی و خارج از اختیار درمانگر اتفاق بیفتد. آنچه اهمیت دارد، اطلاعرسانی مناسب، احترام به حقوق مراجع و تلاش برای مدیریت تغییرات بدون آسیبزدن به تداوم درمان است.
سواد سلامت روان؛ راهی برای انتخاب آگاهانه
افزایش آگاهی عمومی درباره سلامت روان تنها به شناخت اختلالات روانشناختی و نشانههای آنها محدود نمیشود. مردم باید بدانند خدمات حرفهای روانشناختی چه ویژگیهایی دارد، از درمانگر چه انتظاراتی میتوان داشت و در چه شرایطی لازم است درباره کیفیت خدمات دریافتی پرسوجو کنند.
دکتر مریم نصیر دهقان که در کنار فعالیت دانشگاهی، در زمینه آموزش و کارورزی دانشجویان روانشناسی بالینی نیز فعالیت دارد، بر اهمیت تربیت درمانگران آگاه به رویکردهای علمی و الزامات حرفهای تأکید میکند. او معتقد است افزایش دانش عمومی درباره چارچوبهای درمانی و مسئولیتهای دو طرف میتواند به شناسایی بهتر خدمات حرفهای و کاهش آسیبهای ناشی از فعالیتهای غیرتخصصی کمک کند.
رواندرمانی رابطهای مبتنی بر اعتماد، دانش و مسئولیت متقابل است. برای حفظ این اعتماد، هم درمانگران باید به صلاحیت علمی و اخلاق حرفهای پایبند باشند و هم مراجعان با شناخت حقوق و انتظارات واقعبینانه خود، در انتخاب و پیگیری درمان آگاهانهتر عمل کنند.
