دکتر فریده خالقی | خانوادهدرمانگر حادثه تلخ مرگ سوگند صیادی، فراتر از یک فاجعه خانوادگی و یک پرونده قضایی، پرسشهای جدی و دردناکی را درباره مسئولیت نهادهای آموزشی، حمایتی و اجتماعی در قبال امنیت کودکان و نوجوانان مطرح میکند.
خانوادهها در جوامع ما از نظر باورها، اعتقادات، سنتها، فرهنگ قومی، شیوههای تربیتی و نگرش به فرزندان تفاوتهای فراوانی دارند. این تنوع واقعیتی اجتماعی است که باید با احترام و آگاهی با آن مواجه شد؛ اما احترام به تفاوتهای فرهنگی هرگز به معنای نادیده گرفتن خشونت، تهدید، تحقیر و به خطر افتادن جان یک کودک یا نوجوان نیست.
اتفاقاً فلسفه وجودی نهادهای آموزشی، مشاورهای و حمایتی این است که دانش تخصصی، آگاهی اجتماعی و مهارت حرفهای لازم را برای تشخیص موقعیتهای پرخطر داشته باشند؛ بهویژه در شرایطی که خانواده، به هر دلیل، خود به منبع تهدید و ناامنی تبدیل میشود.
مدرسه خانه امن دوم
مدرسه فقط محل آموزش کتابهای درسی نیست؛ یکی از مهمترین پایگاههای شناسایی آسیبهای اجتماعی و حمایت از دانشآموزان است. مشاوران، روانشناسان، مدیران مدارس و مددکاران اجتماعی در برابر نشانههای آشکار یا گزارش مستقیم خشونت و تهدید، مسئولیتی فراتر از شنیدن، ثبت کردن یا ارجاع ساده به خانواده دارند.
اگر نوجوانی از ترس جان خود سخن میگوید، اگر از بازگشت به خانه ابراز وحشت میکند یا نشانههایی از خشونت جدی در خانواده وجود دارد، بازگرداندن او به همان محیط، بدون ارزیابی خطر، بدون بررسی مستقل و بدون برنامه حمایتی و اطمینان از امنیت او، نمیتواند اقدامی مسئولانه تلقی شود.
در چنین شرایطی، حتی اگر والدین از نظر قانونی سرپرست فرزند باشند، این سرپرستی نباید مانع مداخله قانونی و حمایتی برای حفظ جان و سلامت او شود. واگذاری دوباره نوجوان به والد یا سرپرستی که احتمال خطرآفرینی او مطرح است، بدون بررسی تخصصی و تأمین امنیت، میتواند پیامدهایی جبرانناپذیر داشته باشد.
البته مسئولیت نهادهای حمایتی به معنای نادیده گرفتن نقش خانواده یا قضاوت درباره همه خانوادهها نیست؛ بلکه به معنای پذیرش این واقعیت است که همه خانوادهها الزاماً از دانش، مهارت و توانایی لازم برای تربیت سالم و بدون خشونت برخوردار نیستند و گاهی خود به آموزش، مداخله و نظارت تخصصی نیاز دارند.
کودک و نوجوان، مالکیت هیچکس نیست؛ حتی والدین. او انسانی مستقل با حق امنیت، کرامت و زندگی است.
اگر قرار است از چنین فجایعی پیشگیری کنیم، باید از مدرسه تا نظام مشاوره، مددکاری اجتماعی، بهزیستی و دستگاه قضایی، زنجیرهای مؤثر از شناسایی، ارزیابی خطر، مداخله و پیگیری حمایتی ایجاد کنیم.
سوگند دیگر فرصتی برای شنیده شدن ندارد؛ اما شاید بتوانیم صدای نوجوانانی باشیم که هنوز فرصت دارند پیش از آنکه دیر شود.
از منظر روانشناسی و مددکاری اجتماعی، میان «ارجاع به والدین» و «بازگرداندن ایمن کودک به خانواده» تفاوت اساسی وجود دارد.
در شرایط احتمال خشونت، باید دستکم این مراحل طی شود:
۱. شنیدن و ثبت دقیق اظهارات نوجوان، بدون سرزنش و بدون بیاعتبار کردن
۲. ارزیابی تخصصی خطر و بررسی احتمال تکرار خشونت.
۳. ارجاع به نهاد حمایتی و قضایی ذیصلاح و خودداری از تحویل نوجوان به فردی که احتمال خطرآفرینی او مطرح است، تا تعیین تکلیف ایمنی.
۴. تدوین برنامه حفاظت از نوجوان و پیگیری مستمر تا رفع خطر.
۵. ارزیابی و آموزش خانواده، در صورت امکان و با رعایت ملاحظات ایمنی.
