سیده مبینا محسنی تکیه
سوال پرسیدن پیش از مطالعه، می‌تواند تاثیر شگرفی بر حافظه و یادگیری داشته باشد. این پدیده که در علوم یادگیری به «اثر پیش‌پرسش» معروف است، به شما کمک می‌کند ذهن خود را آماده دریافت و پردازش اطلاعات جدید کنید. تحقیقات جدید نشان داده‌اند که سوالات تمرینی تولید شده توسط هوش مصنوعی می‌توانند این اثر را به شکلی قابل توجه افزایش دهند و عملکرد یادگیرندگان را بهبود بخشند.
چرا سوال پرسیدن قبل از مطالعه این‌قدر مهم است؟
بسیاری از افراد سوال پرسیدن را صرفاً راهی برای دریافت اطلاعات یا سنجش دانش قبلی می‌دانند؛ مانند وقتی که در آزمون شرکت می‌کنیم. اما مطالعات علمی نشان می‌دهد سوالات نقش بسیار فراتر و مؤثرتری در فرایند یادگیری دارند. آنها می‌توانند به تمرین یادآوری کمک کنند و ذهن را به تفکر عمیق‌تر درباره موضوعات وادار کنند.
یکی از تکنیک‌های کمتر شناخته‌شده اما بسیار قدرتمند، پیش‌پرسش یا pre-questioning است. در این روش، پیش از یادگیری یک موضوع جدید، سوالاتی در مورد آن موضوع مطرح می‌کنید و سعی می‌کنید پاسخ‌ها را حدس بزنید. سپس در طول یادگیری، پاسخ‌های صحیح را می‌آموزید. به عنوان مثال، اگر قرار است درباره نظریه نسبیت مطالعه کنید، ممکن است سوالاتی مانند «سرعت نور چقدر است؟» یا «زمان برای جسمی که با سرعت بالا حرکت می‌کند چگونه تغییر می‌کند؟» را حدس بزنید و پس از آن درس را دنبال کنید.
اثربخشی اثبات شده پیش‌پرسش در بهبود یادگیری
مطالعات مختلف نشان داده‌اند که پیش‌پرسش باعث افزایش تمرکز، یادگیری عمیق‌تر و بهبود به خاطر سپردن محتواهای آموزشی مانند کتاب‌ها، ویدیوها و سخنرانی‌ها می‌شود. این موضوع که به طور رسمی «اثر پیش‌پرسش» نامیده می‌شود، می‌تواند روش بسیار موثری برای بهبود نتایج آموزشی باشد. بنابراین منطقی است که معلمان این روش را در کلاس‌های خود به کار گیرند و یادگیرندگان نیز آن را در برنامه‌های شخصی یادگیری‌شان بگنجانند.
برای بهره‌مندی از این روش، به سوالات مناسب نیاز است. متأسفانه در بسیاری از موارد، این سوالات در دسترس نیستند. معلمان به دلیل محدودیت زمان قادر به طراحی سوالات کافی و مناسب نیستند و یادگیرندگان فردی که دانش کمی درباره موضوع دارند، ساخت سوال برایشان دشوار یا غیرممکن است. حتی سوالات تمرینی موجود در کتاب‌ها یا وب‌سایت‌ها نیز محدود بوده و ممکن است کاملاً مرتبط با موضوع خاصی که فرد می‌خواهد یاد بگیرد، نباشند.
هوش مصنوعی، راهکار نوین برای تولید سوالات تمرینی
در مطالعه‌ای جدید که در مجله Journal of Applied Research in Memory and Cognition منتشر شده، پژوهشگران به هوش مصنوعی مولد (Generative AI) به عنوان راه‌حلی برای این مسئله نگاه کرده‌اند. مدل‌های زبانی بزرگ نسل جدید با توانایی تولید متن‌های دقیق و معنی‌دار، حالا قادرند سوالات تمرینی مناسبی برای پیش‌پرسش بسازند. این پیشرفت بزرگی در زمینه تولید خودکار سوالات محسوب می‌شود، چرا که سوالات تولید شده توسط کامپیوتر در گذشته کیفیت مطلوبی نداشتند.
آزمایش‌های عملی: سوالات هوش مصنوعی در مقابل سوالات انسانی
در این تحقیق، به ChatGPT متنی دایره‌المعارفی درباره عملکرد و انواع ترمزها داده شد و از آن خواسته شد سوالات تمرینی تولید کند که یادگیرندگان قبل از خواندن متن به آنها پاسخ دهند. ChatGPT سوالاتی منسجم، دقیق و مناسب تولید کرد؛ مثلاً «چه تفاوت‌هایی بین ترمزهای هیدرولیکی و مکانیکی در خودروها وجود دارد؟» یا «ترمزهای هیدرولیکی و هوایی چگونه در مکانیزم فشار به کفشک‌های ترمز متفاوتند؟»
شرکت‌کنندگان ابتدا با سوالات AI پیش‌پرسش کردند، سپس متن را خواندند و در آزمونی شرکت کردند که شامل سوالات جدیدی بود که توسط انسان‌ها ساخته شده بود. نتایج نشان داد کسانی که با سوالات هوش مصنوعی پیش‌پرسش کرده بودند، در آزمون عملکرد بهتری نسبت به کسانی که فقط متن را خوانده یا فقط خلاصه آن را دیده بودند، داشتند. مقایسه سوالات هوش مصنوعی با سوالات ساخته شده توسط انسان نیز تفاوت معناداری نشان نداد؛ هر دو گروه به یک اندازه مؤثر بودند. همچنین اکثر شرکت‌کنندگان نمی‌توانستند تشخیص دهند سوالات توسط انسان ساخته شده یا هوش مصنوعی. حتی سوالاتی که با دستورهای ساده ساخته شده بودند، به اندازه سوالات با دستورهای پیچیده موثر بودند.
پیامدهای این یافته‌ها برای آموزش و یادگیری
این مطالعه نشان می‌دهد که کمبود سوالات تمرینی مناسب دیگر مانعی برای استفاده از پیش‌پرسش نیست. هوش مصنوعی مولد حالا منبعی نامحدود و در دسترس برای تولید سوالات تمرینی است که با حداقل دستور می‌توان آنها را خلق کرد. این امکان به معلمان و دانش‌آموزان اجازه می‌دهد زمان کمتری را صرف ساخت سوال کنند و انرژی بیشتری برای استفاده از این سوالات در جهت ارتقاء یادگیری صرف کنند. البته ساخت سوال توسط خود یادگیرنده نیز می‌تواند تمرینی سودمند باشد، اما با این فناوری، موانع یادگیری بسیار کاهش یافته است.
