آیا تماشای فیلم‌های ترسناک تاب‌آوری روان‌شناختی را افزایش می‌دهد؟ یافته‌های پژوهش در لبنان

تماشای فیلم‌های ترسناک و علاقه به داستان‌های جنایی ممکن است به افراد کمک کند با ترس و موقعیت‌های تهدیدآمیز آشنا شوند؛ اما آیا این سرگرمی‌ها در شرایط بحرانی، تاب‌آوری روان‌شناختی را نیز افزایش می‌دهند؟ پژوهشی جدید روی دانشجویان دانشگاهی در لبنان نشان می‌دهد که علاقه به فیلم‌های ترسناک لزوماً با توانایی بیشتر برای مقابله با بحران‌های واقعی ارتباط ندارد.

این مطالعه در شرایطی انجام شد که بسیاری از مردم لبنان با بحران‌های اقتصادی و ناامنی‌های ناشی از درگیری‌های طولانی‌مدت روبه‌رو بوده‌اند. پژوهشگران بررسی کردند که آیا علاقه به محتوای ترسناک می‌تواند به افراد کمک کند فشارهای روانی را بهتر تحمل کنند یا اینکه این ارتباط در شرایطی که تهدیدها واقعی و مداوم هستند، از بین می‌رود.

نتایج نشان داد میان علاقه به فیلم‌های ترسناک و تاب‌آوری روان‌شناختی رابطه معناداری وجود ندارد. بنابراین، صرف تماشای فیلم‌های ترسناک را نمی‌توان راهی اثبات‌شده برای افزایش تاب‌آوری در بحران‌های واقعی دانست.

تاب‌آوری روان‌شناختی چیست؟

تاب‌آوری روان‌شناختی به توانایی فرد برای سازگاری با شرایط دشوار، مدیریت فشارهای روانی و حفظ یا بازیابی عملکرد در مواجهه با مشکلات اشاره دارد. افراد تاب‌آور نیز ممکن است اضطراب، غم یا ترس را تجربه کنند. تفاوت اصلی در این است که چگونه با این تجربه‌ها کنار می‌آیند و به فعالیت‌های روزمره بازمی‌گردند.

تاب‌آوری یک ویژگی ثابت و یکسان در همه موقعیت‌ها نیست. شرایط زندگی، حمایت اجتماعی، منابع مالی، سلامت روان و شدت تهدید می‌توانند بر نحوه مقابله فرد با بحران اثر بگذارند.

در سال‌های اخیر، روان‌شناسان به بررسی فعالیت‌هایی علاقه‌مند شده‌اند که شاید به افراد کمک کنند در شرایط دشوار آمادگی روانی بیشتری داشته باشند. یکی از موضوعات مورد توجه، تماشای فیلم‌های ترسناک و مواجهه کنترل‌شده با موقعیت‌های تهدیدآمیز در محیطی امن است.

چرا برخی افراد از فیلم‌های ترسناک لذت می‌برند؟

تماشای فیلم ترسناک در نگاه نخست ممکن است تجربه‌ای ناخوشایند به نظر برسد. این فیلم‌ها عمداً احساساتی مانند ترس، اضطراب و تنش را برمی‌انگیزند. بااین‌حال، بسیاری از افراد از تماشای آنها لذت می‌برند.

یکی از توضیح‌های احتمالی، «نظریه شبیه‌سازی تهدید» است. بر اساس این دیدگاه، داستان‌های ترسناک فرصتی فراهم می‌کنند تا افراد بدون مواجهه مستقیم با خطر واقعی، موقعیت‌های تهدیدآمیز را تصور کنند و واکنش شخصیت‌ها را ببینند.

برای مثال، تماشاگر ممکن است در یک فیلم با تهدیدی ناگهانی روبه‌رو شود و واکنش شخصیت‌ها را هنگام فرار، تصمیم‌گیری یا مقابله با خطر دنبال کند. چنین تجربه‌ای می‌تواند شناخت فرد را درباره موقعیت‌های ترسناک افزایش دهد؛ اما هنوز مشخص نیست که این فرایند تا چه اندازه به بهبود عملکرد روانی در بحران‌های واقعی کمک می‌کند.

توضیح دیگر به تنظیم هیجان مربوط می‌شود. فرد هنگام تماشای فیلم ترسناک ممکن است افزایش ضربان قلب یا احساس اضطراب را تجربه کند، درحالی‌که می‌داند در محیطی نسبتاً امن قرار دارد. این تفاوت میان احساس ترس و نبود خطر مستقیم، ممکن است تجربه‌ای قابل‌کنترل ایجاد کند.

بااین‌حال، چنین توضیح‌هایی فرضیه‌های نظری هستند و به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که تماشای فیلم ترسناک تاب‌آوری روان‌شناختی را افزایش می‌دهد.

پژوهش در لبنان چگونه انجام شد؟

پژوهشگران در سال تحصیلی ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶، تعداد ۲۳۵ دانشجوی کارشناسی و تحصیلات تکمیلی را از دانشگاه‌های مختلف لبنان بررسی کردند. حدود ۶۶ درصد شرکت‌کنندگان زن و ۳۴ درصد مرد بودند. میانگین سنی آنها نیز تقریباً ۲۰ سال گزارش شد.

شرکت‌کنندگان یک پرسش‌نامه آنلاین محرمانه را تکمیل کردند. این پرسش‌نامه اطلاعات جمعیت‌شناختی، سلیقه‌های سینمایی، میزان کنجکاوی درباره موضوعات هولناک و شاخص‌های مرتبط با سلامت روان را در بر می‌گرفت.

برای بررسی سلیقه سینمایی، از شرکت‌کنندگان خواسته شد علاقه خود را به ۱۰ ژانر فیلم، از جمله ترسناک، دلهره‌آور روان‌شناختی، زامبی، جنایی، عاشقانه و کمدی، در مقیاسی از یک تا هفت مشخص کنند.

پژوهشگران همچنین از مقیاس تاب‌آوری روان‌شناختی در دوران همه‌گیری استفاده کردند. این ابزار ۱۲ گویه دارد و جنبه‌هایی مانند اضطراب، خلق افسرده، اختلال خواب، خوش‌بینی، اعتماد به توانایی مقابله با مشکلات و تجربه شادی را ارزیابی می‌کند.

در بخش دیگری از مطالعه، میزان «کنجکاوی بیمارگونه» شرکت‌کنندگان سنجیده شد. این اصطلاح به علاقه فرد برای کسب اطلاعات درباره موضوعات خطرناک، خشونت‌آمیز یا ترسناک اشاره دارد. این مفهوم به معنای ابتلا به بیماری روانی نیست.

کنجکاوی درباره موضوعات ترسناک چه ارتباطی با سلیقه سینمایی دارد؟

نتایج نشان داد کمدی محبوب‌ترین ژانر در میان شرکت‌کنندگان بود و پس از آن فیلم‌های عاشقانه و جنایی قرار داشتند. میانگین علاقه به کمدی ۵٫۰۸ از هفت، فیلم‌های عاشقانه ۴٫۶۰ و آثار جنایی ۴٫۴۳ بود.

در مقابل، فیلم‌های ترسناک میانگین امتیاز ۳٫۳۲ را دریافت کردند. فیلم‌های مربوط به حمله موجودات فضایی میانگین سه و فیلم‌های زامبی میانگین ۲٫۸۵ داشتند.

میانگین تاب‌آوری روان‌شناختی شرکت‌کنندگان ۴٫۲۶ از هفت بود. حدود ۵۱ درصد آنها موافق یا کاملاً موافق بودند که می‌توانند از دشواری‌های کنونی زندگی عبور کنند. در عین حال، نزدیک به نیمی از شرکت‌کنندگان احساس عصبی بودن یا اضطراب بیشتر را گزارش کردند.

میانگین کنجکاوی بیمارگونه نیز ۳٫۴۲ از شش بود. شرکت‌کنندگان بیشتر به شناخت انگیزه‌های افراد خشونت‌طلب و روان‌شناسی جرم علاقه داشتند تا مشاهده آسیب‌های جسمانی شدید.

تحلیل‌های آماری نشان داد افرادی که کنجکاوی بیمارگونه بیشتری داشتند، معمولاً به فیلم‌های جنایی، ترسناک و دلهره‌آور روان‌شناختی نیز علاقه بیشتری نشان می‌دادند. شدت این ارتباط‌ها حدود ۰٫۵۱ تا ۰٫۵۴ بود.

در مقابل، علاقه به فیلم‌های عاشقانه ارتباط معناداری با کنجکاوی بیمارگونه نداشت. این یافته نشان می‌دهد علاقه به موضوعات تهدیدآمیز می‌تواند با ترجیحات سینمایی ارتباط داشته باشد، اما به‌خودی‌خود درباره میزان تاب‌آوری فرد چیزی را ثابت نمی‌کند.

آیا علاقه به فیلم‌های ترسناک تاب‌آوری را افزایش می‌دهد؟

مهم‌ترین یافته مطالعه این بود که علاقه به فیلم‌های ترسناک ارتباط معناداری با تاب‌آوری روان‌شناختی نداشت. ضریب همبستگی میان این دو متغیر فقط ۰٫۰۵۶ بود؛ مقداری که نشان‌دهنده رابطه بسیار ضعیف است و از نظر آماری معنادار گزارش نشد.

همچنین، میان کنجکاوی بیمارگونه کلی و تاب‌آوری روان‌شناختی رابطه معناداری مشاهده نشد. بنابراین، علاقه بیشتر به موضوعات خشونت‌آمیز یا ترسناک لزوماً به معنای توانایی بهتر برای تحمل فشارهای واقعی نیست.

یک استثنا در نتایج دیده شد. علاقه به فیلم‌های مربوط به حمله موجودات فضایی با تاب‌آوری روان‌شناختی رابطه منفی و ضعیفی داشت. ضریب همبستگی این رابطه منفی ۰٫۱۷۷ بود. به بیان ساده، دانشجویانی که بیشتر به این ژانر علاقه داشتند، اندکی تاب‌آوری پایین‌تری گزارش کردند.

بااین‌حال، این نتیجه به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که تماشای چنین فیلم‌هایی تاب‌آوری را کاهش می‌دهد. ممکن است عوامل دیگری در این ارتباط نقش داشته باشند. همچنین، وقتی پژوهشگران چندین ژانر سینمایی را به‌طور جداگانه بررسی می‌کنند، احتمال مشاهده برخی ارتباط‌های تصادفی افزایش می‌یابد.

چرا نتایج با برخی پژوهش‌های قبلی تفاوت دارد؟

برخی مطالعات قبلی، از جمله پژوهشی که در ماه‌های ابتدایی همه‌گیری کووید ۱۹ انجام شد، نشان داده بودند که علاقه‌مندان به فیلم‌های ترسناک ممکن است تاب‌آوری بیشتری گزارش کنند. در آن پژوهش، علاقه به فیلم‌های مربوط به زامبی‌ها، حمله موجودات فضایی و آخرالزمان نیز با برخی شاخص‌های آمادگی برای بحران ارتباط داشت.

اما پژوهش جدید در لبنان نتایج مشابهی به دست نیاورد. یکی از تفاوت‌های مهم این است که شرکت‌کنندگان مطالعه قبلی در ایالات متحده و در دوره‌ای از یک بحران بهداشتی تازه زندگی می‌کردند. در مقابل، دانشجویان لبنانی با مجموعه‌ای از مشکلات طولانی‌مدت اقتصادی و امنیتی روبه‌رو بودند.

این تفاوت می‌تواند در تفسیر نتایج اهمیت داشته باشد. مواجهه با ترس در یک فیلم، زمانی که زندگی روزمره نسبتاً امن است، ممکن است تجربه‌ای متفاوت از تماشای همان فیلم در شرایط ناامنی واقعی باشد.

بااین‌حال، پژوهش حاضر میزان مواجهه مستقیم هر شرکت‌کننده با خشونت یا بحران‌های اقتصادی را به‌طور دقیق اندازه‌گیری نکرد. بنابراین، نمی‌توان با قطعیت گفت که شرایط جنگی علت تفاوت نتایج بوده است.

آیا مواجهه با ترس همیشه مفید است؟

تماشای فیلم ترسناک ممکن است برای برخی افراد سرگرم‌کننده و هیجان‌انگیز باشد. بااین‌حال، واکنش افراد به این محتوا یکسان نیست. تجربه‌های آسیب‌زا، اضطراب، احساس ناامنی و تفاوت‌های فردی می‌توانند بر واکنش روانی افراد اثر بگذارند.

برای بعضی افراد، مواجهه کنترل‌شده با ترس ممکن است فرصتی برای شناخت واکنش‌های هیجانی فراهم کند. در مقابل، برای افرادی که سابقه آسیب روانی دارند یا در شرایط ناامن زندگی می‌کنند، محتوای ترسناک ممکن است اضطراب را افزایش دهد یا احساس خطر را تشدید کند.

باید میان تماشای فیلم ترسناک و درمان‌های تخصصی مبتنی بر مواجهه نیز تفاوت قائل شد. درمان مواجهه‌ای روشی ساختاریافته است که در شرایط مشخص و با توجه به نیازهای فرد به کار می‌رود. تماشای فیلم ترسناک جایگزین این درمان نیست و نمی‌توان آن را روشی اثبات‌شده برای درمان اضطراب یا افزایش تاب‌آوری دانست.

محدودیت‌های پژوهش

این مطالعه چند محدودیت مهم دارد. نخست، پژوهش به‌صورت مقطعی انجام شد؛ یعنی اطلاعات شرکت‌کنندگان در یک بازه زمانی مشخص جمع‌آوری شد. به همین دلیل، نتایج نمی‌توانند رابطه علت و معلولی میان تماشای فیلم‌های ترسناک و تاب‌آوری را مشخص کنند.

دوم، نمونه پژوهش فقط شامل دانشجویان دانشگاهی لبنان بود. بنابراین، نمی‌توان نتایج را به همه مردم لبنان، افراد مسن‌تر یا جمعیت کشورهای دیگر تعمیم داد.

سوم، تمام اطلاعات از طریق خودگزارش‌دهی جمع‌آوری شد. افراد ممکن است میزان علاقه به یک ژانر سینمایی یا وضعیت روانی خود را دقیق گزارش نکنند. همچنین، پرسش درباره علاقه کلی به یک ژانر با اندازه‌گیری واقعی مدت تماشای فیلم‌ها یا نوع محتوای مصرف‌شده تفاوت دارد.

از سوی دیگر، علاقه شرکت‌کنندگان به فیلم‌های ترسناک یکسان نبود. حدود ۳۱ درصد آنها به‌شدت از این ژانر بیزار بودند و تنها حدود ۱۲ درصد علاقه زیادی به آن داشتند. چنین توزیعی ممکن است شناسایی برخی ارتباط‌های آماری را دشوار کند.

در نهایت، پژوهشگران میزان دقیق تجربه خشونت، آسیب روانی یا خسارت اقتصادی هر شرکت‌کننده را اندازه‌گیری نکردند. برای روشن شدن این موضوع، به مطالعات طولی و نمونه‌های متنوع‌تر نیاز است.

پژوهش‌های آینده چه چیزی را باید بررسی کنند؟

مطالعات آینده می‌توانند افراد را در چندین مقطع زمانی بررسی کنند تا مشخص شود علاقه به محتوای ترسناک در طول زمان با چه تغییراتی در تاب‌آوری همراه است. همچنین، سنجش میزان مواجهه واقعی با بحران، تجربه آسیب‌زا و دسترسی به حمایت اجتماعی می‌تواند به تفسیر دقیق‌تر نتایج کمک کند.

پژوهشگران می‌توانند انگیزه افراد برای تماشای فیلم‌های ترسناک را نیز بررسی کنند. ممکن است بعضی افراد برای سرگرمی، برخی برای تجربه هیجان و گروهی دیگر برای شناخت موقعیت‌های خطرناک به این محتوا علاقه داشته باشند. این انگیزه‌ها می‌توانند تجربه روانی متفاوتی ایجاد کنند.

همچنین، بررسی رابطه‌های غیرخطی اهمیت دارد. ممکن است میزان محدودی از مواجهه با ترس برای برخی افراد تجربه‌ای قابل‌کنترل باشد، اما مواجهه شدید یا مکرر برای دیگران مفید نباشد. بااین‌حال، این احتمال هنوز به بررسی تجربی بیشتری نیاز دارد.

جمع‌بندی

پژوهش انجام‌شده روی دانشجویان لبنان نشان داد علاقه به فیلم‌های ترسناک و کنجکاوی درباره موضوعات هولناک، به‌طور معناداری با تاب‌آوری روان‌شناختی ارتباط نداشتند. در عوض، کنجکاوی بیمارگونه با علاقه بیشتر به ژانرهای جنایی، ترسناک و دلهره‌آور روان‌شناختی ارتباط داشت.

این نتایج نشان می‌دهد که علاقه به ترس در محیط سرگرمی را نباید با آمادگی روانی برای مقابله با بحران‌های واقعی یکسان دانست. تجربه ترس در یک محیط کنترل‌شده ممکن است با مواجهه با تهدیدهای واقعی تفاوت زیادی داشته باشد.

در نهایت، نمی‌توان از این مطالعه نتیجه گرفت که فیلم‌های ترسناک برای همه افراد بی‌فایده یا زیان‌آور هستند. یافته‌ها فقط نشان می‌دهند که در نمونه بررسی‌شده، شواهد آماری کافی برای ارتباط میان علاقه به فیلم‌های ترسناک و تاب‌آوری روان‌شناختی به دست نیامد.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

عنوان اصلی مقاله: Horror Fandom, morbid curiosity, and psychological resilience amid war conflict and economic crisis among university students in Lebanon: a cross-sectional study

نویسندگان: Rawad Affan، Marilyn Yammine، Mia Karam، Matthia Abboud و Shafika Assaad

مرجع و مجله: BMC Psychology

شماره ثبت مقاله (DOI / شناسه مقاله): برای درج شناسه دقیق و نهایی، باید صفحه ناشر مقاله بررسی شود.

لینک خبر اصلی: https://www.psypost.org/does-loving-horror-make-you-psychologically-tougher-in-a-crisis-not-in-war-torn-lebanon-study-finds/

منبع خبر: PsyPost، منتشرشده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶