سالهاست این تصور رایج وجود دارد که افراد چپدست بیش از راستدستها به سمت برخی مشاغل خاص کشیده میشوند. در میان این مشاغل، هم حرفههای خلاقانه مانند هنر و موسیقی دیده میشود و هم مشاغلی که به مهارتهای دیداری–فضایی پیشرفته نیاز دارند؛ یکی از مهمترین آنها معماری است. ریشه این باور به ایدهای در روانشناسی و علوم اعصاب بازمیگردد که چپدستی را نوعی عدم تقارن مغزی میداند؛ یعنی تفاوت عملکردی میان نیمکرههای چپ و راست مغز.
در افراد چپدست، قشر حرکتی غالب معمولاً در نیمکره راست مغز قرار دارد؛ همان بخشی که مسئول کنترل حرکات ظریف و پیچیده دست چپ، مانند نوشتن یا طراحی، است. از سوی دیگر، در اغلب انسانها نیمکره راست مغز نقش اصلی را در پردازش مهارتهای دیداری–فضایی ایفا میکند. این مهارتها برای معماری حیاتی هستند، چرا که یک معمار باید بتواند ساختارهای پیچیده، نقشهها و فضاهای سهبعدی را بهصورت دقیق تصور و طراحی کند. همین همپوشانی ظاهری باعث شد این فرض شکل بگیرد که در افراد چپدست، یک نیمکره مغز همزمان مسئول کنترل دست غالب و پردازش دیداری–فضایی است و این موضوع میتواند آنها را به معماران بهتری تبدیل کند.
شکلگیری یک باور از دهه ۱۹۷۰
از دهه ۱۹۷۰ میلادی، این ایده در محافل عمومی و حتی برخی بحثهای علمی مطرح شد که چپدستی ممکن است مزیتی شناختی برای معماری باشد. با این حال، از منظر علوم اعصاب مدرن، این ارتباط چندان ساده نیست. استفاده از دست و تواناییهای دیداری–فضایی توسط شبکههای متفاوتی در مغز کنترل میشوند و همنیمکره بودن لزوماً به معنای برتری عملکردی نیست. افزون بر این، پژوهشهای پیشین درباره دانشجویان معماری و معماران حرفهای نتایج متناقضی ارائه دادهاند؛ برخی از آنها از حضور بیشتر چپدستها خبر دادهاند و برخی دیگر هیچ تفاوت معناداری نیافتهاند.
پژوهشی جدید درباره دستبرتری معماران برجسته
در همین زمینه، یک مطالعه جدید که در مجله علمی معتبر Laterality منتشر شده است، بهطور مشخص این پرسش را بررسی کرد که آیا در میان معماران برجسته و بسیار موفق، چپدستی بیش از حد انتظار دیده میشود یا خیر. این پژوهش در سال ۲۰۲۵ توسط رنه وسترهاوزن، پژوهشگر گروه روانشناسی دانشگاه اسلو در نروژ، انجام شد و دادهها بهصورت آنلاین گردآوری شدند. در این مطالعه، ۵۱۵ معمار مشهور بر اساس فهرست برندگان جوایز بینالمللی معماری و همچنین حضور در نشریات معتبر تخصصی انتخاب شدند تا اطمینان حاصل شود که نمونه مورد بررسی شامل معماران برجسته واقعی است.
روش شناسایی دست غالب معماران
برای تعیین دستبرتری هر یک از این معماران، پژوهشگران به جستوجوی ویدئوها و تصاویر آنها در حال نوشتن یا طراحی پرداختند. برای هر فرد، حداکثر پنج مشاهده مستقل در نظر گرفته شد تا تشخیص دست غالب با دقت بیشتری انجام شود. این روش، هرچند غیرمستقیم، امکان بررسی تعداد زیادی از معماران شناختهشده را فراهم کرد؛ امری که در مطالعات آزمایشگاهی معمولاً دشوار است.
تحلیل دادهها نشان داد که از میان ۵۱۵ معمار بررسیشده، ۴۷۴ نفر راستدست هستند که حدود ۹۲ درصد نمونه را تشکیل میدهد. تنها ۳۷ نفر، یعنی حدود ۷ درصد، چپدست بودند و چهار نفر نیز دودست محسوب میشدند. این در حالی است که نرخ چپدستی در جمعیت عمومی حدود ۱۰٫۶ درصد برآورد میشود. به بیان دیگر، چپدستی معماران نهتنها بیشتر از جامعه نیست، بلکه حتی کمتر از میانگین جمعیت عمومی است. زمانی که معماران بالای ۵۰ سال و زیر ۵۰ سال بهطور جداگانه تحلیل شدند نیز همین الگو تکرار شد و در هر دو گروه سنی، میزان چپدستی پایینتر از ۱۰٫۶ درصد باقی ماند.
پایان یک افسانه جذاب
یافتههای این پژوهش بهروشنی نشان میدهد که معماران، حتی در بالاترین سطوح حرفهای، بیش از دیگران چپدست نیستند. این نتایج تردید جدی بر این ایده وارد میکند که چپدستی بهخودیخود استعدادهای ویژهای برای معماری ایجاد میکند. به نظر میرسد باور رایج درباره برتری چپدستها در معماری، بیش از آنکه ریشه در شواهد علمی داشته باشد، یکی دیگر از افسانههای شهری جذاب درباره چپدستی و خلاقیت انسان است.
