تفاوتهای جنسیتی در نقاط قوت تحصیلی یک واقعیت اثباتشده است که در طول زمان و در کشورهای مختلف مشاهده شده است. پسران معمولاً در آزمونهای ریاضی و علوم عملکرد بهتری دارند، در حالی که دختران در فهم مطلب خواندن و مهارتهای کلامی سرآمد هستند. این تفاوتها نه تنها در عملکرد تحصیلی بلکه در انتخابهای شغلی و رشتههای دانشگاهی نیز اثرگذار است، به گونهای که مردان بیشتر به رشتههای مهندسی و علوم گرایش دارند و زنان بیشتر به رشتههای علوم انسانی و اجتماعی. جالب اینجاست که این روند در فرهنگها و کشورهایی که برابری جنسیتی بیشتری دارند، حتی قویتر هم مشاهده میشود؛ پدیدهای که به آن «پارادوکس برابری جنسیتی» میگویند.
تفاوتهای جنسیتی: ذات یا ساختار اجتماعی؟
جامعهشناسان و نظریهپردازان جنسیتی سالهاست درباره این سؤال بحث کردهاند که آیا این تفاوتها ناشی از تواناییها و علایق ذاتی مردان و زنان است یا اینکه ساختارهای اجتماعی و انتظارات فرهنگی باعث شکلگیری این اختلافات میشوند؟ فرضیههایی مطرح شدهاند که مردان به دلیل تمایل ذاتی به اعداد و زنان به دلیل تمایل به ارتباطات انسانی، به سمت رشتهها و مشاغل مختلف هدایت میشوند. در مقابل، نظریههای سازهگرای اجتماعی بر این باورند که فشارها و انتظارات فرهنگی، نقش مهمی در هدایت جنسیتها به سمت حوزههای خاص دارند.
در قرن بیستم، با افزایش آگاهیهای فمینیستی و برداشتن موانع آموزشی و شغلی، انتظار میرفت تفاوتها کاهش یابند. کشورهای غربی که فرصتهای آموزشی برابر فراهم کردهاند، شاهد افزایش تعداد زنان در دانشگاهها بودهاند و عملکرد تحصیلی زنان نیز بهتر از مردان شده است. اما با وجود این پیشرفتها، زنان همچنان در رشتههای STEM کمتر حضور دارند و این شکاف در برخی کشورهای دارای برابری جنسیتی بیشتر، افزایش یافته است.
پارادوکس برابری جنسیتی چیست؟
تحقیقات نشان داده است که در کشورهای با شرایط زندگی بهتر و برابری جنسیتی بالا مانند فنلاند، نروژ و سوئد، نوجوانان دختر و پسر تمایل بیشتری به انتخاب مشاغل و رشتههای جنسیتی-نوعی (دختران مردمگرا و پسران اشیاگرا) دارند. برعکس، در کشورهای با شرایط سختتر مانند اندونزی و مراکش، این تمایلات کمتر دیده میشود. روانشناسان معتقدند که در شرایط سخت زندگی، تفاوتهای ذاتی جنسیتی کمتر بروز میکنند چون فشارهای محیطی موجب محدود شدن بروز استعدادهای فردی میشود.
تفاوتهای درونفردی تحصیلی و نقش آن در انتخاب رشته
یکی از عوامل مهم در این زمینه، تفاوتهای جنسیتی در نقاط قوت درونفردی تحصیلی است؛ یعنی موضوعاتی که هر دانشآموز در آن بهترین عملکرد را دارد، صرفنظر از میزان موفقیت کلی. دختران معمولاً نقاط قوت در خواندن دارند و پسران در ریاضی یا علوم. نظریههای انگیزشی مانند نظریه انتظار–ارزش توضیح میدهند که دانشآموزان براساس باور به توانایی خود و ارزش آن موضوع، رشته تحصیلی خود را انتخاب میکنند. بنابراین دانشآموزی که بهترین عملکردش در ریاضی است، بیشتر احتمال دارد در رشتههای STEM ثبتنام کند.
مطالعهای گسترده در سال ۲۰۲۵ با دادههای بیش از ۱.۶ میلیون دانشآموز از ۸۲ کشور، نشان داده است که تفاوتهای جنسیتی در نقاط قوت درونفردی تحصیلی پایدار است و با افزایش برابری جنسیتی، این تفاوتها نه کاهش بلکه افزایش مییابند. به این معنا که هر جنسیتی در حوزهای که نسبت به جنس دیگر برتری دارد، موفقتر میشود و این امر باعث افزایش شکاف جنسیتی در برخی رشتهها میگردد.
این نتایج نشان میدهد که افزایش برابری جنسیتی باعث میشود افراد هر دو جنس بتوانند نقاط قوت ذاتی خود را بهتر بروز دهند و این ممکن است توضیحی برای حضور کمتر زنان در برخی رشتههای STEM باشد. در واقع، این پدیده پارادوکس برابری جنسیتی است که دانشآموزان و دانشجویان را به سمت رشتههایی سوق میدهد که با نقاط قوت درونفردی و تمایلات طبیعی آنها همخوانی بیشتری دارد.
