انسانها از نظر روانشناختی به رویدادهای مرگبار جذب میشوند. این واقعیت را میتوان در رفتارهای روزمره، رسانهها و حتی تاریخ تمدن انسانی مشاهده کرد. از تصادفهای جادهای گرفته تا مستندهای جنایت واقعی، از اعدامهای عمومی در گذشته تا پخش زندهٔ بدلکاریهای مرگبار در عصر دیجیتال، میل به تماشای خطر و مرگ همواره همراه انسان بوده است. اما پرسش اساسی این است که چرا؟
دلایل روانپاتولوژیک ماجراجویان افراطی، مانند الکس هونولد، صخرهنورد فریسولو که جان خود را برای هیجان و نمایش به خطر میاندازد، برای روانشناسان شناختهشده است. با این حال، این نوع شخصیتها اقلیتی کوچک را تشکیل میدهند. مسئلهٔ مهمتر، رفتار انسانهای «عادی» است؛ انسانهایی که نه قصد صعود از آسمانخراش دارند و نه زندگی پرخطر، اما با ولع، شاهد بهخطر افتادن جان دیگران میشوند. چرا تماشای احتمال مرگ یک انسان تا این اندازه مقاومتناپذیر است؟
کنجکاوی بیمارگونه در زندگی روزمره و رسانهها
هر زمان تصادفی در بزرگراه رخ میدهد، ترافیک در مسیر مقابل کیلومترها قفل میشود. نه به این دلیل که مسیر بسته شده، بلکه چون رانندگان سرعت خود را کم میکنند تا صحنهٔ حادثه را ببینند. این پدیده که به «تماشای کنجکاوانهٔ فاجعه» معروف است، نمونهای ساده از کنجکاوی بیمارگونه در زندگی روزمره است.
در مقیاسی بزرگتر، دادهها نشان میدهد که حدود ۸۴ درصد از بزرگسالان ایالات متحده محتوای مربوط به جنایت واقعی را از طریق کتاب، تلویزیون و پادکست دنبال میکنند. وحشت و خشونت واقعی به یکی از اشکال اصلی سرگرمی بدل شده است. در سال ۲۰۲۴، پانزده مورد از بیست مستند پربینندهٔ نتفلیکس به روایتهای جنایت واقعی اختصاص داشت، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۰ تنها شش عنوان بود. کنجکاوی بیمارگونه نهتنها کاهش نیافته، بلکه بهوضوح در حال رشد است.
ریشههای تاریخی جذب انسان به مرگ
این کشش به سوی رویدادهای تهدیدکنندهٔ زندگی پدیدهای جدید نیست. تاریخ بشر مملو از شواهدی است که نشان میدهد انسانها همواره مجذوب تماشای مرگ بودهاند. اعدامهای عمومی در قرون گذشته، میدانهای گلادیاتوری و آمفیتئاترهای روم باستان، که هزاران نفر برای دیدن دریده شدن انسانها توسط حیوانات وحشی در آنها گرد میآمدند، نمونههایی روشن از این گرایشاند. انسانها، همانند پروانههایی که به سوی شعله کشیده میشوند، به رویدادهای مرگبار نزدیک میشوند. اما چرا؟ چرا دیدن خطر، رنج و مرگ دیگران چنین قدرتی بر توجه ما دارد؟
روانشناسی کنجکاوی بیمارگونه؛ آیا برای یادگیری است؟
برخی پژوهشگران معتقدند که مشاهدهٔ موقعیتهای مرگ و زندگی در شرایط امن، به انسان کمک میکند تا بیاموزد چگونه از خطر اجتناب کند یا در صورت لزوم بر آن غلبه نماید. این توضیح تا حدی برای رفتارهایی مانند تماشای تصادفهای جادهای یا دنبال کردن اخبار حوادث قابل قبول است.
اما این نظریه در مواجهه با پدیدههایی مانند تماشای پخش زندهٔ صعود مرگبار الکس هونولد از یک آسمانخراش ناکافی به نظر میرسد. آیا میلیونها بیننده واقعاً قصد داشتند یاد بگیرند چگونه از سقوط از کنار یک ساختمان جلوگیری کنند؟ پاسخ روشن است: خیر. بنابراین، باید به دنبال توضیح عمیقتری بود.
نقش خطر و مرگ در روایت و سرگرمی
محبوبیت فیلمهای ترسناک، داستانهای جنایی و روایتهای پرتعلیق سرنخ مهمی به دست میدهد. مردم فیلمهای جیمز باند را تماشا نمیکنند چون میخواهند مأمور مخفی شوند. آنها جذب «میزان خطر» داستان میشوند. همانطور که هر نویسندهای میداند، روایت زمانی جذاب میشود که شخصیتها با بالاترین سطح ریسک روبهرو باشند، و هیچ ریسکی بالاتر از مواجهه با مرگ قریبالوقوع نیست. برانگیختگی و تازگی بهشدت توجه انسان را جذب میکنند، اما این تنها توصیف پدیده است، نه توضیح آن. پرسش همچنان باقی است که چرا مغز انسان چنین واکنش قدرتمندی به خطر و مرگ نشان میدهد.
کنجکاوی بیمارگونه از نگاه تکاملی
از منظر روانشناسی تکاملی، پاسخ روشنتر میشود. انسان اولیه برای بقا به شکار و گردآوری غذا وابسته بود. دیدن یک گیاه یا جانور ناشناخته بهطور طبیعی باعث برانگیختگی میشد، زیرا آن گیاه میتوانست خوراکی یا سمی باشد و آن جانور میتوانست شکار یا شکارچی. در چنین شرایطی، انسان مجبور بود در کسری از ثانیه تصمیم بگیرد.
به همین دلیل، تازگی و برانگیختگی در مغز انسان بههم پیوند خوردهاند. تشخیص تهدید برای بقا حیاتی بوده و هست، و به همین خاطر شبکههای عصبی گستردهای در سراسر مغز به پردازش خطر اختصاص یافتهاند. این شبکهها همهٔ حواس، واکنشهای هیجانی شدید و تصمیمگیریهای سطح بالا را فعال میکنند. تپش قلب، عرق کف دست و تمرکز شدید، همه بخشی از این پاسخ تکاملیاند. همین سازوکار است که باعث میشود تماشای یک موقعیت مرگبار، مانند صعود خطرناک یک انسان از آسمانخراش، چنین کشش شدیدی ایجاد کند.
چرا بهجای فرار، نزدیک میشویم؟
مقالهای جدید در نشریهٔ Psychological Review توضیح ظریفتری ارائه میدهد. اگرچه تهدید معمولاً واکنش «جنگ یا گریز» را فعال میکند، کنجکاوی بیمارگونه رفتاری متفاوت ایجاد میکند: نزدیک شدن به خطر. این نظریه پیشنهاد میکند که انسان برای کاهش ابهام، به سمت موقعیت تهدیدکننده کشیده میشود تا بتواند توازن میان خطر و پاداش را بهتر ارزیابی کند. انسان نخستین برای شکار ماموت مجبور بود به آن نزدیک شود. بدون این نزدیکی، تصمیمگیری ممکن نبود. این گرایش به کسب اطلاعات بیشتر، هستهٔ روانشناسی کنجکاوی انسان را شکل میدهد و در قالب کنجکاوی بیمارگونه نیز بروز میکند.
تفاوت زنان و مردان در کنجکاوی بیمارگونه
هم زنان و هم مردان کنجکاوی بیمارگونه را تجربه میکنند، اما الگوهای آن یکسان نیست. بهطور کلی، مردان گرایش بیشتری به خطرپذیری و ریسک دارند. این تفاوت اغلب به نقشهای تکاملی مردان در شکار، اکتشاف و جنگ نسبت داده میشود. در مقابل، نقشهای تاریخی زنان در فرزندپروری و مراقبت باعث شده است نظامهای شناختی آنها بیشتر بر احتیاط، هوشیاری و جمعآوری غیرمستقیم اطلاعات متمرکز باشد. از سوی دیگر، زنان بیش از مردان در معرض خشونت جنسی قرار دارند، که این واقعیت میتواند توضیح دهد چرا آنها مصرفکنندگان اصلی محتوای جنایی و جرم واقعی هستند. آمارها نشان میدهد حدود ۶۰ تا ۸۰ درصد مخاطبان این نوع محتوا را زنان تشکیل میدهند.
پرسش اخلاقی؛ سرگرمی یا استثمار مرگ؟
در نهایت، کنجکاوی بیمارگونه تنها یک پدیدهٔ روانشناختی نیست، بلکه پرسشی اخلاقی را نیز مطرح میکند. آیا از نظر اخلاقی پذیرفتنی است که یک پلتفرم رسانهای، فردی را به انجام کاری تهدیدکنندهٔ جان تشویق کند و سپس آن را بهصورت زنده پخش نماید؟
این نوع برنامهها ممکن است برای فرد خطرپذیر، شهرت و پاداش مالی به همراه داشته باشد، اما سود اصلی نصیب شبکهای میشود که از تماشای خطر مرگ انسان کسب درآمد میکند. دیدگاهها در این زمینه متفاوت است، اما از منظر انسانی و اخلاقی، این نوع سرگرمی مرز باریکی با بهرهکشی از میل انسان به تماشای مرگ دارد. از نظر من، این کار نه صرفاً سرگرمکننده، بلکه غیراخلاقی و نکوهیده است.
