سوگیری در روانپزشکی اجتماعی از همان آغاز شکلگیری این حوزه، نقش مهمی در جهتدهی به نتایج پژوهشها داشته است. بسیاری از مطالعات کلاسیک، بهویژه در میانه قرن بیستم، تحت تأثیر پیشفرضهای پژوهشگرانی انجام شد که اغلب سفیدپوست، مرد، متعلق به طبقه متوسط رو به بالا و دارای تحصیلات عالی بودند. این پیشفرضها سبب شد سلامت روان ضعیف بیش از آنکه نتیجه ساختارهای ناعادلانه اجتماعی تلقی شود، به شکستها و کاستیهای فردی نسبت داده شود.
در چنین فضایی، سوگیری در روانپزشکی اجتماعی نهتنها در شیوه تفسیر دادهها بلکه در نوع پرسشهایی که مطرح میشد نیز تأثیر گذاشت. به جای آنکه این پرسش مطرح شود که چرا نابرابری و فقر مزمن به مشکلات روانی دامن میزند، تمرکز بر این بود که چرا افراد فقیر نتوانستهاند خود را با شرایط سازگار کنند.
مطالعه نیوهیون و پیوند طبقه اجتماعی با سلامت روان
یکی از نمونههای برجسته در این زمینه، مطالعهای بود که در دهه ۱۹۵۰ در نیوهیونِ ایالت کنتیکت انجام شد. این پژوهش که در حوزه اپیدمیولوژی روانپزشکی قرار میگرفت، رابطه میان طبقه اجتماعی و سلامت روان را بررسی کرد و نشان داد افرادی که در پایینترین سطوح سلسلهمراتب اجتماعی قرار داشتند، بیش از دیگران در معرض ابتلا به بیماریهای روانی بودند.
با این حال، نحوه تفسیر یافتهها نشاندهنده سوگیری در روانپزشکی اجتماعی بود. افراد طبقات پایین نهتنها بیشتر با تشخیص «روانپریشی» مواجه میشدند تا «نوروز»، بلکه احتمال بیشتری داشت درمانهای تهاجمی مانند الکتروشوک، دارودرمانی سنگین یا حتی لوبوتومی دریافت کنند. در مقابل، درمانهای گفتوگومحور مانند روانکاوی بیشتر در اختیار طبقات بالاتر قرار میگرفت. این تفاوت در تشخیص و درمان، صرفاً بازتاب شدت بیماری نبود، بلکه بازتاب نوع نگاه به بیماران نیز محسوب میشد. سوگیری در روانپزشکی اجتماعی باعث شد مشکلات روانی طبقات پایین شدیدتر، خطرناکتر و نیازمند مداخله جسمانی تلقی شود.
توصیف فقر؛ از واقعیت اجتماعی تا قضاوت اخلاقی
بخش کیفی این مطالعه شامل بررسی شرایط زندگی افراد و انجام مصاحبههای عمیق بود. پژوهشگران دریافتند بسیاری از افراد طبقه پایین در خانههای قدیمی، متراکم و فرسوده زندگی میکنند. ساختمانها اغلب فاقد امکانات مناسب بودند و از نظر ظاهری با محلههای مرفه تفاوت چشمگیری داشتند.
اما نحوه توصیف این فضاها نشان میدهد که سوگیری در روانپزشکی اجتماعی چگونه از مشاهده به قضاوت تبدیل شد. پژوهشگران بر پلههای شکسته، درهای خراب، کفپوشهای فرسوده و لامپهای سوخته تأکید میکردند، بیآنکه مسئولیت مالکان ساختمانها را برجسته کنند. بهطور ضمنی این پیام منتقل میشد که ساکنان در این وضعیت سهیم یا حتی مقصرند، در حالی که اغلب توان مالی تعمیر یا بهبود شرایط را نداشتند.
اشاره به بطریهای شکسته، چمنهای کوتاهنشده، تهسیگارها و کثیفی فضاهای مشترک نیز بهگونهای بیان میشد که گویی نشاندهنده ضعف اخلاقی ساکنان است. در این میان کمتر توجهی به این واقعیت میشد که بسیاری از خانوادههای طبقه متوسط در آن زمان دارای مادران خانهدار بودند و طبقات بالاتر از خدمتکار استفاده میکردند، در حالی که ساکنان این ساختمانها غالباً ساعتهای طولانی کار میکردند یا با بیماری و بیکاری مزمن دستوپنجه نرم میکردند.
قضاوت درباره سبک زندگی به جای نقد ساختار
سوگیری در روانپزشکی اجتماعی در ارزیابی سبک زندگی نیز مشهود بود. پژوهشگران از اینکه بسیاری از آپارتمانها تلویزیون داشتند انتقاد میکردند و آن را «تجملی غیرضروری» میدانستند، در حالی که این تلویزیونها اغلب اجارهای بودند. پیشنهاد میشد پول صرفشده برای این وسایل میتوانست به خرید کتاب اختصاص یابد، بیآنکه شرایط واقعی زندگی و نیازهای تفریحی خانوادهها در نظر گرفته شود.
حتی در موضوع کمبود توالتها، که در برخی ساختمانها تنها دو سرویس برای حدود بیست خانواده وجود داشت، نگاه پژوهشگران بیشتر همراه با حیرت و انزجار بود تا تحلیل ساختاری. وقتی یکی از مصاحبهشوندگان توضیح داد که گاهی مردان از پنجره ادرار میکنند، واکنش پژوهشگر نشاندهنده شوک اخلاقی بود، نه توجه به این واقعیت که زیرساخت ناکافی به چنین رفتارهایی دامن میزند. در اینجا نیز سوگیری در روانپزشکی اجتماعی باعث شد تمرکز از نقد شرایط نابرابر به سمت سرزنش رفتار افراد منحرف شود.
مطالعات همدوره و تکرار یک الگو
مطالعات دیگری که همزمان انجام شدند، مانند پژوهشهای استرلینگ کانتی و میدتاون منهتن، الگویی مشابه داشتند. در این تحقیقات نیز رفتار و انتخابهای افراد طبقه پایین بیشتر محکوم میشد تا آنکه ساختارهای نابرابر اجتماعی زیر سؤال برود. این رویکرد نشان میدهد سوگیری در روانپزشکی اجتماعی یک استثنا نبود، بلکه بخشی از جریان غالب علمی آن دوره محسوب میشد.
چنین نگرشی پیامدهای مهمی داشت. وقتی مشکلات روانی به کاستیهای فردی نسبت داده شود، راهحلها نیز فردمحور خواهند بود. به جای پیشنهاد کاهش فقر، مبارزه با نابرابری یا مقابله با نژادپرستی ساختاری، توصیه میشد افراد «خود را آموزش دهند» یا سبک زندگی خود را اصلاح کنند.
آیا امروز هم با همان عینک میبینیم؟
اگرچه امروز شواهد بسیار بیشتری درباره نقش تعیینکننده عوامل اجتماعی در بروز بیماریهای روانی در دست داریم، اما سوگیری در روانپزشکی اجتماعی بهطور کامل از میان نرفته است. همچنان در بسیاری از گفتمانهای عمومی، افراد برای وضعیت سلامت روان خود مقصر دانسته میشوند، در حالی که ساختارهای اقتصادی و اجتماعی کمتر مورد توجه قرار میگیرند.
جامعه معاصر با نابرابری فزاینده روبهرو است، اما سیاستهای پیشگیرانه گسترده برای کاهش فشارهای ساختاری بهندرت در اولویت قرار میگیرند. پیشنهادهایی مانند درآمد پایه همگانی میتواند رویکردی ساختاری به سلامت روان ارائه دهد، اما حتی پیش از اجرای چنین سیاستهایی، تغییر ذهنیت اهمیت دارد.
بازنگری در سوگیری در روانپزشکی اجتماعی به معنای آن است که به جای قضاوت سریع، بپرسیم چه شرایطی افراد را به رفتارها و احساسات خاص سوق میدهد. درک این نکته که رفتارهای بهظاهر ناپسند نیز ممکن است نتیجه زیرساختهای ناکافی و نابرابری مزمن باشند، گامی مهم در جهت عدالت در سلامت روان است. در نهایت، اگر بخواهیم واقعاً به بهبود سلامت روان در سطح جامعه کمک کنیم، باید از سرزنش فردی فاصله بگیریم و ساختارهایی را که رنج روانی را بازتولید میکنند، به چالش بکشیم. تنها با چنین تغییری میتوان از تکرار اشتباهات گذشته در روانپزشکی اجتماعی جلوگیری کرد.
