سیده مبینا محسنی تکیه
بسیاری از ما درمانگران این روزها با پدیده‌ای نوظهور اما عمیقاً بالینی روبه‌رو شده‌ایم: «روابط مصنوعی». مسئله این نیست که فناوری را درک نمی‌کنیم، بلکه دشواری اصلی در ندانستن نحوه مواجهه بالینی با آن است. مراجعانی که وارد جلسه می‌شوند و از رابطه‌شان با چت‌بات‌ها حرف می‌زنند، نشانه رخ‌دادن اتفاقی مهم را با خود می‌آورند؛ اتفاقی که هنوز زبان مشترک، چارچوب نظری تثبیت‌شده و پاسخ‌های روشن برایش نداریم. همین خلأ مفهومی باعث نوعی اضطراب حرفه‌ای شده است؛ حسی مبهم که می‌گوید چیزی در حال تغییر است، اما نمی‌دانیم دقیقاً چگونه باید با آن کار کنیم.
وقتی چت‌بات به «همراه درمان» تبدیل می‌شود
در تجربه بالینی من، مراجعانی بوده‌اند که بخش عمده‌ای از جلسه را صرف توضیح گفت‌وگوهای طولانی خود با یک چت‌بات کرده‌اند. آنها از بینش‌هایی که به‌دست آورده‌اند می‌گویند، از حس درک‌شدن، از هوشمندی و حتی نوعی خرد نسبت‌داده‌شده به این ابزار. برخی احساس می‌کنند این تعامل‌ها درمان را تقویت کرده است. این تجربه‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت، زیرا برای مراجع کاملاً واقعی‌اند. اما واقعی‌بودن تجربه لزوماً به‌معنای درمانی‌بودن آن نیست.
در گفت‌وگو با همکاران و مرور انجمن‌های حرفه‌ای آنلاین، ترکیبی از ترس، مقاومت و اجتناب به چشم می‌خورد. بسیاری از درمانگران احساس ناایمنی می‌کنند، نمی‌دانند آیا باید وارد این موضوع شوند یا نه، و بعضی ترجیح می‌دهند اساساً با آن مواجه نشوند. این واکنش‌ها قابل فهم است، زیرا روابط مصنوعی مرزهای کلاسیک درمان، رابطه، انتقال و حتی مفهوم حضور را به چالش می‌کشند.
نگاه انتقادی مارک وارمایر به درمان با هوش مصنوعی
در مسیر مطالعه عمیق‌تر، با دیدگاه‌های انتقادی مارک وارمایر، روان‌درمانگر روان‌کاوانه بریتانیایی، آشنا شدم و او را به پادکست «Relating to AI» دعوت کردم. وارمایر صریح و بی‌پرده معتقد است اتکا به چت‌بات‌ها برای حمایت هیجانی یا درمان، در نهایت فرایند رشد روانی را مختل می‌کند. از نگاه او، درمان با هوش مصنوعی نوعی بازگشت به خودشیفتگی نوزادانه است؛ وضعیتی که در آن فرد دقیقاً همان چیزی را دریافت می‌کند که می‌خواهد، بدون محدودیت، بدون مقاومت و بدون دیگری واقعی. او تأکید می‌کند که چنین رابطه‌ای هرگز نمی‌تواند ظرفیت رابطه بالغ را در فرد پرورش دهد، زیرا انسان‌های واقعی نه قابل برنامه‌ریزی‌اند و نه همیشه تأییدکننده.
چرا ناکامی، قلب فرایند درمان است
یکی از نکات کلیدی در دیدگاه وارمایر، اهمیت فاصله بین جلسات درمانی است. درمان فقط در اتاق درمان رخ نمی‌دهد؛ بخش مهمی از آن در فاصله، در نبود درمانگر و در مواجهه فرد با احساسات حل‌نشده شکل می‌گیرد. توانایی تحمل این فاصله، نشستن با ناکامی و آوردن آن به جلسه بعدی، نشانه شکست درمان نیست، بلکه خودِ درمان است. از این منظر، رجوع مداوم به چت‌بات‌ها در فاصله بین جلسات، می‌تواند این فرایند را قطع کند و به‌جای درونی‌سازی رابطه درمانی، وابستگی جدیدی ایجاد کند.
تفاوت رابطه انسانی با تعامل هوش مصنوعی
پرسش مهم این است که چرا صحبت با چت‌بات با صحبت با دوست یا شریک عاطفی تفاوت دارد. پاسخ در عدم قطعیت نهفته است. در روابط انسانی، امکان سوءتفاهم، طرد، تعارض و ناکامی وجود دارد. هیچ‌کس کنترل کامل بر پاسخ دیگری ندارد. اما رابطه با چت‌بات به‌گونه‌ای طراحی شده که پیش‌بینی‌پذیر، همیشه در دسترس و عموماً تأییدکننده باشد. همین پیش‌بینی‌پذیری آرامش‌بخش، اگرچه تسکین‌دهنده است، اما می‌تواند ظرفیت تحمل ناکامی و واقعیت را تضعیف کند.
از منظر روان‌کاوی، روابط مبتنی بر هوش مصنوعی شبیه خیال مراقبتی هستند که هرگز شکست نمی‌خورند، هرگز ناامید نمی‌کنند و هرگز مقاومت نشان نمی‌دهند. این وضعیت یادآور مراحل بسیار ابتدایی رشد است؛ جایی که نیازها فوراً برآورده می‌شوند. اما بدون ناکامی، رشدی شکل نمی‌گیرد و بدون ناامیدی، ظرفیتی برای مواجهه با واقعیت ساخته نمی‌شود.
میان تسکین و رشد، فاصله‌ای اساسی
به‌عنوان درمانگر، نمی‌توان انکار کرد که مغز انسان چت‌بات را صرفاً به‌عنوان یک ماشین تجربه نمی‌کند و احساس تسکین می‌تواند واقعی باشد. بااین‌حال، تسکین با رشد یکی نیست. آرام‌شدن لزوماً به‌معنای یکپارچه‌سازی یا کار عمیق روانی نیست. درعین‌حال، نادیده‌گرفتن یا تحقیر تجربه مراجع نیز می‌تواند اتحاد درمانی را تضعیف کند. اینجاست که قضاوت بالینی، نه پاسخ‌های مطلق، اهمیت پیدا می‌کند.
حمایت هیجانی و درمان، اکنون از اصلی‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی شده‌اند و این پدیده دیگر حاشیه‌ای نیست. روابط مصنوعی وارد اتاق درمان شده‌اند و نادیده‌گرفتن آنها فقط فاصله درمانگر و مراجع را بیشتر می‌کند. رویکرد من، ارزیابی دقیق است: بررسی میزان استفاده، تأثیر آن بر روابط انسانی، و نحوه معنا دادن مراجع به چت‌بات. وقتی مرزها محو می‌شوند، واقعیت‌سنجی آرام و مستقیم ضروری است.
پایان، چیزی که هوش مصنوعی ندارد
یکی از تفاوت‌های بنیادین درمان انسانی با تعامل مبتنی بر هوش مصنوعی، مفهوم پایان است. درمان باید به پایان برسد تا چیزی درونی شود و فرد بتواند با آن ادامه دهد. اما رابطه با چت‌بات پایانی ندارد، خداحافظی‌ای در کار نیست و جدایی‌ای رخ نمی‌دهد. این بی‌پایانی، در بستری فرهنگی که به ارضای فوری گرایش دارد، می‌تواند وابستگی را تقویت کند.
این موضوع ساده نیست و پاسخ‌های قطعی ندارد. اما یک چیز روشن است: روابط مصنوعی یکی از فوری‌ترین مسائلی هستند که امروز عمل سلامت روان را شکل می‌دهند. نحوه مواجهه ما با آنها، مسیر کار بالینی در سال‌های آینده را تعیین خواهد کرد.
