سیده مبینا محسنی تکیه
پرسیدن سوال معمولاً به عنوان روشی برای دریافت اطلاعات یا ارزیابی دانسته‌ها، مانند شرکت در آزمون‌ها، شناخته می‌شود. اما تحقیقات نوین در حوزه علوم یادگیری نشان داده‌اند که سوالات می‌توانند کاربردهای بسیار مهم‌تری داشته باشند. یکی از این کاربردها، کمک به تمرین یادآوری اطلاعات و تشویق به تفکر عمیق‌تر درباره موضوعات است. در واقع، پرسیدن سوال قبل از مطالعه یا یادگیری صحیح یک مطلب، می‌تواند تأثیر شگفت‌آوری بر یادگیری و حافظه داشته باشد.
«پیش‌سوال‌گذاری» تکنیکی است که در آن فرد قبل از شروع یادگیری، تلاش می‌کند به سوالاتی درباره موضوع ناآشنا پاسخ دهد یا حدس بزند. مثلاً در حال یادگیری نظریه نسبیت، ممکن است سوالاتی مانند «سرعت نور چقدر است؟» یا «زمان برای جسمی که با سرعت زیاد حرکت می‌کند چگونه تغییر می‌کند؟» را پیش از مطالعه رسمی مطرح کنیم و به آنها فکر کنیم. سپس با مطالعه، پاسخ‌های درست را یاد می‌گیریم و حافظه‌مان تقویت می‌شود.
اثربخشی علمی پیش‌سوال‌گذاری
بدنه‌ای گسترده از پژوهش‌ها اثر پیش‌سوال‌گذاری را به عنوان یک روش موثر در افزایش تمرکز، فهم عمیق‌تر و حفظ اطلاعات به اثبات رسانده‌اند. این پدیده که به صورت رسمی «اثر پیش‌سوال‌گذاری» شناخته می‌شود، انگیزه معلمان و یادگیرندگان را برای استفاده از آن در کلاس‌ها و مطالعه فردی افزایش داده است.
با وجود این مزایا، یکی از بزرگ‌ترین موانع استفاده از پیش‌سوال‌گذاری، کمبود سوالات مناسب است. معلمان معمولاً فرصت کافی برای طراحی سوالات دقیق و هدفمند ندارند و دانش‌آموزان تازه‌کار که اطلاعات کافی درباره موضوع ندارند، نمی‌توانند سوالات خوب بسازند. سوالات موجود در کتاب‌ها یا منابع آنلاین نیز محدود بوده و ممکن است دقیقاً موضوعات مورد نظر فرد را پوشش ندهند.
در یک مطالعه تازه منتشر شده در مجله «پژوهش کاربردی در حافظه و شناخت»، پژوهشگران به بررسی این موضوع پرداختند که آیا هوش مصنوعی تولیدکننده متن می‌تواند جایگزین مناسبی برای طراحی سوالات تمرینی پیش‌سوال‌گذاری باشد یا خیر. مدل‌های زبان بزرگ نسل جدید (LLMs) مثل ChatGPT به دلیل توانایی بالایشان در درک و تولید متن‌های معنادار، گزینه‌ای جذاب برای این کار به شمار می‌آیند.
آزمایش اول: تولید سوال توسط ChatGPT
در این آزمایش، یک متن دانشنامه‌ای درباره عملکرد و انواع ترمزهای خودرو به ChatGPT داده شد و از آن خواسته شد سوالاتی تولید کند که کاربران بتوانند پیش از مطالعه متن، به آنها پاسخ دهند. سوالاتی مانند «چه تفاوتی بین ترمزهای هیدرولیکی و مکانیکی وجود دارد؟» و «مکانیزم فشار ترمزهای هوایی چگونه کار می‌کند؟» تولید شد که از نظر انسجام و دقت بسیار مناسب بودند.
آزمایش دوم: تاثیر سوالات هوش مصنوعی بر یادگیری
شرکت‌کنندگان در این مرحله ابتدا به سوالات تولید شده توسط هوش مصنوعی پاسخ دادند، سپس متن مربوط به ترمزها را مطالعه کردند و در نهایت در آزمون فهم مطالب شرکت کردند. نتایج نشان داد افرادی که از تکنیک پیش‌سوال‌گذاری با سوالات هوش مصنوعی استفاده کردند، نسبت به گروه کنترل (که صرفاً متن را خوانده بودند) نمرات بالاتری کسب کردند.
آزمایش سوم: مقایسه سوالات هوش مصنوعی و انسان
برای بررسی کیفیت سوالات تولید شده، پژوهشگران تاثیر پیش‌سوال‌گذاری با سوالات تولید شده توسط انسان را با سوالات هوش مصنوعی مقایسه کردند. تفاوت معناداری در بهبود یادگیری مشاهده نشد و هر دو نوع سوال تقریباً به یک اندازه مؤثر بودند.
آزمایش چهارم: تشخیص منبع سوالات توسط کاربران
در نهایت، از شرکت‌کنندگان خواسته شد حدس بزنند سوالات تولید شده توسط انسان است یا هوش مصنوعی. اکثریت شرکت‌کنندگان نتوانستند تفاوت را تشخیص دهند. حتی سوالات تولید شده با دستورات ساده از ChatGPT نیز کیفیت و اثرگذاری بالایی داشتند.
این تحقیقات نشان می‌دهد که سوالات تمرینی تولید شده توسط هوش مصنوعی به اندازه سوالات انسانی مؤثر، کاربردی و تقریباً غیرقابل تشخیص هستند. این دستاورد بزرگ می‌تواند انقلابی در حوزه آموزش و یادگیری ایجاد کند و کمبود سوالات مناسب را برای تکنیک‌های یادگیری فعال مانند پیش‌سوال‌گذاری به طور کامل برطرف نماید. با دسترسی به هوش مصنوعی تولیدکننده متن، معلمان و دانش‌آموزان می‌توانند به سرعت سوالات تمرینی دقیق، مرتبط و هدفمند برای هر موضوعی تولید کنند. این امکان باعث می‌شود که زمان کمتری صرف طراحی سوالات شود و انرژی بیشتری به یادگیری و فهم عمیق اختصاص یابد. در نتیجه، یادگیری موثرتر، جذاب‌تر و پایدارتر خواهد شد.
