کودکی نوپا با آیپد بازی میکند در حالی که مادرش او را در کالسکه هل میدهد. کودک به اطراف توجهی ندارد و مجذوب دستگاه شده است. یک نوجوان پیشدبستانی با دوستان آنلاین خود در بازی فورتنایت بازی میکند. بیشتر این دوستان را شخصاً نمیشناسد و فقط به صورت آنلاین با آنها ارتباط دارد. گروهی از نوجوانان در یک رستوران دور یک میز نشستهاند، اما حتی به یکدیگر توجه نمیکنند و هیچ صحبتی با دوستانشان ندارند چون در حال اسکرول کردن بیوقفه در تیکتاک هستند. یک دانشجوی دانشگاه در کنار خیابان شلوغی قدم میزند در حالی که روی تلفن همراهش تمرکز کرده است و به سختی از برخورد با یک خودرو عبوری جان سالم به در میبرد. این صحنهها را یا در زندگی واقعی دیدهایم یا در اخبار شنیدهایم. آیا والدین باید نگران باشند؟
آمار نگرانکننده استفاده از صفحه نمایش در کودکان و نوجوانان
مطالعات نشان میدهد کودکان نوپا بین ۲ تا ۵ سال، به طور متوسط روزانه حدود ۳.۵ ساعت به صفحه نمایش خیره میشوند و این زمان با افزایش سن بیشتر میشود. کودکان ۸ تا ۱۰ سال روزانه به طور متوسط ۶ ساعت، نوجوانان ۱۱ تا ۱۴ سال ۹ ساعت و نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ سال تقریباً ۷.۵ ساعت در روز صرف استفاده از صفحه نمایش میکنند. اگر زمان استفاده برای انجام تکالیف مدرسه نیز حساب شود، این اعداد بسیار بیشتر خواهند بود. طبق آکادمی روانپزشکی کودکان و نوجوانان آمریکا، تقریباً ۹۵ درصد نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ سال گوشی هوشمند دارند. محبوبترین پلتفرمهای آنلاین برای آنها به ترتیب یوتیوب با ۹۰ درصد، تیکتاک با ۶۳ درصد، اینستاگرام با ۶۱ درصد و اسنپچت با ۵۵ درصد هستند. نظرسنجی سال ۲۰۲۵ از Common Sense Media نشان میدهد که ۷۲ درصد نوجوانان حداقل یک بار از همدمهای هوش مصنوعی استفاده کردهاند و حدود یک سوم آنها این همدمها را برای تعاملات عاشقانه، حمایت عاطفی و دوستی به کار میبرند.
تأثیر منفی استفاده طولانی از صفحه نمایش بر رشد مغز کودکان
برآورد میشود که ۹۰ درصد رشد مغز کودک در پنج سال اول زندگی صورت میگیرد. استفاده بیش از حد از صفحه نمایش ممکن است تهدیدی جدی برای رشد سالم مغز کودکان باشد. صحبت کردن، بازی کردن و تعامل واقعی با محیط اطراف برای رشد مغز ضروری است. متأسفانه، جایگزین شدن این تعاملات با استفاده از صفحه نمایش باعث کاهش فرصتهای لازم برای رشد مهارتهای شناختی و اجتماعی میشود. مطالعات نشان دادهاند که استفاده زیاد از صفحه نمایش در کودکان نوپا منجر به تاخیر در رشد زبان و مهارتهای ارتباطی میشود، چرا که مغز آنها به مکالمات تعاملی نیاز دارد که تماشای صفحه نمایش به شکل منفعل نمیتواند فراهم کند. همچنین، صفحههای دیجیتال بیش از حد قشر بینایی مغز را تحریک میکنند و قشر شنوایی که برای رشد مهارتهای اجتماعی و زبانی حیاتی است، کمتر فعال میشود. پژوهشهای موسسه ملی بهداشت آمریکا نشان داده است کودکانی که بیش از هفت ساعت در روز صفحه نمایش دارند، دچار نازک شدن قشر مغزی مرتبط با تفکر انتقادی و استدلال میشوند. مطالعهای دیگر نشان داده که کتاب خواندن زنده به کودکان فعالیت بیشتری در بخشهای مغزی مربوط به پردازش اجتماعی و شناخت عاطفی میدهد، در حالی که مشاهده کتاب روی صفحه نمایش چنین تأثیری ندارد.
رابطه مستقیم بین استفاده طولانی از صفحه نمایش و خطرات قلبی در کودکان
مطالعهای که در مجله انجمن قلب آمریکا منتشر شده، نشان میدهد هر چه کودکان و نوجوانان زمان بیشتری را صرف استفاده از گوشیهای هوشمند و صفحه نمایش کنند، احتمال ابتلای آنها به بیماریهای قلبی و متابولیک افزایش مییابد. این خطرات شامل فشار خون بالا، چاقی و سایر مشکلات سلامت است. کاهش فعالیت بدنی به دلیل استفاده طولانی از صفحه نمایش اصلیترین عامل این مسئله است. جالب اینکه تنها عاملی که میتواند اثرات منفی استفاده زیاد از صفحه نمایش را کاهش دهد، مدت زمان خواب کافی است. کودکانی که کمتر میخوابند، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
اثرات منفی استفاده زیاد از صفحه نمایش بر مهارتهای اجتماعی و عاطفی کودکان
تحقیقات متعدد نشان میدهد میزان بالای استفاده از صفحه نمایش با مشکلات مختلف اجتماعی و عاطفی در کودکان و نوجوانان مرتبط است. کودکانی که در سن یک سالگی بیش از چهار ساعت در روز از صفحه نمایش استفاده میکنند، در سنین ۲ و ۴ سالگی دچار تاخیر در مهارتهای ارتباطی، حل مسئله و مهارتهای حرکتی ظریف میشوند. کودکان پیشدبستانی با استفاده زیاد از صفحه نمایش توانایی کمتری در مهار رفتارهای تکانشی، انعطافپذیری ذهنی و مدیریت احساسات و افکار دارند. یک متا-تحلیل گسترده که بیش از ۲۶ هزار دانشآموز را در بر میگیرد، نشان داده استفاده مشکلساز از شبکههای اجتماعی به طور قابل توجهی با افزایش اضطراب، افسردگی، احساس تنهایی، کاهش عزت نفس و ترس از جا ماندن (FoMO) مرتبط است.
همدمان هوش مصنوعی؛ دوستان خیالی نسل جدید یا تهدیدی پنهان؟
داشتن دوست خیالی در کودکی امری رایج است و حدود ۶۵ درصد کودکان تا سن ۷ سالگی یک دوست خیالی داشتهاند. اما امروزه همدمان هوش مصنوعی این مفهوم را وارد عصر دیجیتال کردهاند. این همدمان میتوانند با صدای انسانی و یا متن با افراد ارتباط برقرار کنند و به گونهای طراحی شدهاند که احساس حضور یک دوست واقعی را منتقل کنند. نظرسنجی Common Sense Media نشان میدهد ۷۲ درصد نوجوانان حداقل یک بار از همدمهای هوش مصنوعی استفاده کردهاند. بسیاری از آنها درباره روزمرگی، احساسات و دغدغههای خود با این همدمان صحبت میکنند، و حتی همدم دیجیتال خود را با ویژگیهای خاصی سفارشی میکنند.
اما این فناوری جدید خطرات جدی هم به همراه دارد. نمونه تلخ آن نوجوان شانزده سالهای به نام آدام رین است که پس از گفتگوهای طولانی با همدم هوش مصنوعیاش در ChatGPT دچار بحران روحی شد و در نهایت به زندگی خود پایان داد. والدین او متوجه شدند که این همدم او را تشویق به پنهانکاری کرده و حتی پیشنهاد نوشتن یادداشت خودکشی را داده بود.
آیا باید استفاده کودکان از گوشی و تبلت را محدود کنیم؟
واضح است که هوش مصنوعی و فناوریهای دیجیتال میتوانند فرصتهای فراوانی ایجاد کنند، اما بدون آگاهی و کنترل والدین میتوانند آسیبهای جدی به رشد و سلامت کودکان وارد کنند. والدین باید چارچوبهای مناسبی برای استفاده کودکان و نوجوانان از صفحه نمایشها تعیین کنند و به آنها کمک کنند تا استفاده سالم و متعادل داشته باشند.
