والدین معمولاً با این نیت که فرزندانشان زندگی آسانتر و کمدغدغهتری داشته باشند، تلاش میکنند بسیاری از مشکلات را پیش از آنکه فرزندشان با آنها روبهرو شود، برطرف کنند. از انجام کارهای روزمره به جای فرزندان گرفته تا پیشبینی نیازهای آنها و رفع کوچکترین کمبودها، همگی ممکن است در نگاه نخست نشانه محبت و مراقبت باشند؛ اما حمایت بیش از اندازه میتواند فرصتی را که فرزندان برای یادگیری مسئولیتپذیری، مواجهه با ناکامی و حل مسئله نیاز دارند، از آنها بگیرد.
دکتر یاسمن افروغ، روانشناس، در گفتوگو با روان۲۴ با اشاره به تجربه مواجهه با والدینی که تحمل دیدن کارهای ناتمام و نقصهای کوچک را ندارند، توضیح میدهد که گاهی آنچه در زبان روزمره کمالگرایی نامیده میشود، در واقع تلاشی برای تحملنکردن نقص و ناتمامی است؛ الگویی که میتواند در روابط والدین و فرزندان نیز خود را نشان دهد.
وقتی کمالگرایی در واقع تحملنکردن نقص است
در گفتار روزمره، افرادی که تلاش میکنند همهچیز را به بهترین شکل انجام دهند، معمولاً کمالگرا توصیف میشوند؛ اما به گفته این روانپزشک، در برخی موقعیتها مسئله اصلی فرد رسیدن به کمال نیست، بلکه ناتوانی در تحمل نقص و ناتمامی است. او برای توضیح این وضعیت به نمونه فردی اشاره میکند که با دیدن هر کار انجامنشده یا نقصی در محیط اطرافش، احساس میکند باید شخصاً برای برطرف کردن آن اقدام کند. چنین فردی ممکن است ظرفهای باقیمانده در سینک را بشوید، کارهای ناتمام دیگران را انجام دهد یا حتی بدون درخواست فرزندانش، بخشی از امور شخصی آنها را بر عهده بگیرد.
این رفتارها همیشه از سر کنترلگری یا بیتوجهی به استقلال دیگران نیستند؛ گاهی فرد واقعاً نمیتواند وضعیت ناتمام را تحمل کند و برای رسیدن به آرامش، ناچار به مداخله میشود. با این حال، همین رفتار خیرخواهانه ممکن است در رابطه با فرزندان به مسئلهای جدی تبدیل شود.
حمایت والدین؛ از مراقبت تا مداخله در استقلال فرزندان
بعضی والدین با دیدن کاری که فرزندشان انجام نداده، بلافاصله آن را بر عهده میگیرند. ممکن است ظرفهای شستهنشده را بشویند، وسایل مورد نیاز فرزندشان را آماده کنند یا حتی پیش از آنکه فرزند متوجه مشکلی شود، برای رفع آن اقدام کنند. اما دریافتکننده این کمکها لزوماً آن را محبت تلقی نمیکند. گاهی فرزند چنین رفتاری را دخالت در امور شخصی خود یا نشانهای از بیاعتمادی والدین به تواناییهایش میداند. برای مثال، وقتی والدین بدون درخواست فرزند کاری را به جای او انجام میدهند، ممکن است این پیام ناخواسته منتقل شود که او توانایی یا مسئولیتپذیری لازم برای انجام آن کار را ندارد.
در نتیجه، رفتاری که از نگاه والدین کمک و حمایت است، میتواند از نگاه فرزند به معنای نادیده گرفتن استقلال و اختیار او باشد.
وقتی والدین فرصت مواجهه با ناکامی را از فرزندان میگیرند
این روانشناس با اشاره به تجربه برخی والدین متولد دهههای ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ میگوید، افرادی که خودشان دشواریهای زیادی را در زندگی تجربه کردهاند، ممکن است بخواهند فرزندانشان با همان مشکلات روبهرو نشوند. آنها تلاش میکنند شرایطی فراهم کنند که فرزندانشان زندگی راحتتری داشته باشند و کمتر با ناکامی و دشواری مواجه شوند. با وجود نیت خیرخواهانه، چنین رویکردی میتواند پیامدهایی ناخواسته داشته باشد. فرزندانی که همواره والدینشان مشکلات را برای آنها حل کردهاند، ممکن است فرصت کافی برای تجربه پیامد تصمیمهای خود، اصلاح اشتباهات و یادگیری راهحلهای مستقل را به دست نیاورند.
مواجهه با ناکامی بخشی از فرایند یادگیری است. وقتی کودک مسئولیتی را بهدرستی انجام نمیدهد و با پیامد متناسب آن روبهرو میشود، میتواند متوجه اشتباه خود شود و برای دفعات بعد عملکردش را تغییر دهد. اگر والدین همواره پیش از مواجهه کودک با پیامدها مداخله کنند، این فرصت یادگیری محدود میشود.
چرا حمایت افراطی در بزرگسالی به مشکل تبدیل میشود؟
کودکان بهتدریج باید توانایی اداره امور شخصی، حل مسائل روزمره و مواجهه با دشواریهای زندگی را به دست آورند. این مهارتها صرفاً با آموزش کلامی شکل نمیگیرند، بلکه به تجربه عملی نیاز دارند. ممکن است فرزندی سالها در محیطی زندگی کرده باشد که والدین بخش زیادی از مسئولیتهای او را بر عهده گرفتهاند؛ اما با ورود به بزرگسالی و دور شدن از حمایت دائمی خانواده، ناگهان با موقعیتهایی روبهرو شود که پیش از آن تجربه نکرده است. در چنین شرایطی، انجام کارهای معمول زندگی، تصمیمگیری و حل مشکلات میتواند برای او دشوارتر باشد.
به این ترتیب، حمایت افراطی ممکن است بهجای افزایش توانمندی فرزند، وابستگی او به مداخله دیگران را تقویت کند. مسئله این نیست که والدین نباید به فرزندانشان کمک کنند؛ بلکه مهم است کمک کردن جای فرصت تجربه، یادگیری و مسئولیتپذیری را نگیرد.
مسئولیتپذیری باید متناسب با سن کودک شکل بگیرد
به گفته افروغ، واگذاری تدریجی مسئولیتهای متناسب با سن و توانایی کودک میتواند یکی از اقدامات مهم والدین در مسیر رشد فرزندان باشد. کودک باید فرصت داشته باشد بخشی از امور شخصی و وظایف روزمره خود را انجام دهد، اشتباه کند و پیامدهای متناسب با رفتار خود را تجربه کند. البته واگذاری مسئولیت به معنای سپردن وظایفی فراتر از توان کودک نیست. اگر مسئولیتی بیش از ظرفیت رشدی او باشد، ممکن است بهجای تقویت اعتمادبهنفس و استقلال، احساس ناتوانی و ناکامی ایجاد کند. بنابراین، مسئولیتها باید بهتدریج و متناسب با سن، توانایی و مرحله رشد کودک افزایش پیدا کنند.
حمایت مؤثر والدین همیشه به معنای برطرف کردن همه مشکلات فرزند نیست. گاهی مهمترین شکل حمایت این است که والدین اجازه دهند کودک در فضایی امن، متناسب با تواناییهایش با دشواریها روبهرو شود، مسئولیت بپذیرد و راهحل پیدا کند. هدف از فرزندپروری تنها فراهم کردن زندگی آسان برای کودکان نیست؛ بلکه آماده کردن آنها برای مواجهه مستقل و مسئولانه با زندگی است.
