کشف مدار مغزی عامل به دام افتادن افراد در چرخه اعتیاد و لغزش

بر اساس یافته‌های جدید پژوهشگران مؤسسه تحقیقاتی اسکریپس (Scripps Research)، اعتیاد در مراحل پیشرفته بیشتر از آنکه تلاش برای «لذت‌جویی» باشد، رفتاری برای «فرار از درد و استرس» است. دانشمندان مدار عصبی خاصی را در مغز شناسایی کرده‌اند که هنگام یادگیریِ ارتباط میان مصرف الکل و رهایی از رنجِ علائم ترک، دچار فعالیت بیش از حد می‌شود. این کشف بزرگ عصب‌شناختی توضیح می‌دهد که چرا افراد مبتلا به اختلال مصرف مواد به‌طور مداوم دچار لغزش و عود می‌شوند و راه را برای درمان‌های نوین اختلالات اعتیادی و اضطرابی هموار می‌سازد.

تغییر الگوی اعتیاد: از پاداش مثبت به تقویت منفی

در مراحل اولیه مصرف مواد یا الکل، سیستم پاداش مغز فعال شده و فرد به دنبال تجربه لذت (پاداش مثبت) است. اما با ادامه مصرف و ایجاد وابستگی شدیدی که با علائم قطع مصرف (سندروم ترک) همراه است، کارکرد سیستم‌های استرس مغز تغییر می‌کند.

پژوهشگران نشان داده‌اند که در این مرحله، فرد برای کاهش حالت هیجانی منفی، اضطراب و درد جسمانی ناشی از ترک اقدام به مصرف مجدد می‌کند. این فرایند روان‌شناختی که تقویت منفی (Negative Reinforcement) نامیده می‌شود، فرد را در چرخه‌ای باطل و عمیق از وابستگی گرفتار می‌سازد.

نقش هسته مجاور بطنی تالاموس (PVT) در لغزش و عود

پژوهشگران با استفاده از تصویربرداری پیشرفته از کل مغز در مدل‌های حیوانی، ناحیه کوچکی به نام هسته مجاور بطنی تالاموس (PVT) را در خط وسط مغز بررسی کردند.

نتایج این تحقیق نشان داد:

• وقتی حیوانات یاد می‌گیرند که نشانه‌های محیطی با «رهایی از درد و استرس ترک» مرتبط هستند، ناحیه PVT به‌شدت فعال می‌شود.

• این فعالیت بیش از حد در هسته PVT، تمایل شدید به مصرف مجدد و عود اعتیاد را فرماندهی می‌کند.

• حتی زمانی که مصرف مواد با پیامدهای منفی یا تنبیه همراه باشد، پیام‌های صادره از PVT باعث ادامه رفتار رفتاری ناخودآگاه برای فرار از حالت منفی می‌شود.

کاربردهای روان‌شناختی و بالینی در درمان اختلالات وابسته به مواد

شناسایی مدار PVT و عملکرد آن در تقویت منفی، نگرش متخصصان حوزه سلامت روان و اعتیاد را تغییر می‌دهد:

۱. هدف‌گیری استرس و اضطراب به جای لذت‌جویی

پروتکل‌های درمانی باید به جای تمرکز صرف بر کنترل وسوسه لذت، بر مدیریت اضطراب، استرس و رنج ناشی از علائم ترک متمرکز شوند.

۲. توسعه راهکارهای مقابله‌ای جایگزین

کمک به بیماران برای یادگیری روش‌های کارآمد جهت مواجهه با حالات هیجانی منفی، می‌تواند از فعال شدن مدار PVT و عود مجدد جلوگیری کند.

۳. تعمیم به سایر اختلالات روانی

مکانیزم تقویت منفی و یادگیری اجتنابی متکی بر PVT، منحصر به اعتیاد نیست. این یافته‌ها به درک بهتر اختلالات اضطرابی، شرطی‌سازی ترس و رفتارهای اجتنابی ناشی از تروما (PTSD) نیز کمک شایانی می‌کنند.

۴. استفاده از ظرفیت انعطاف‌پذیری عصبی (Neuroplasticity)

با پاکزیستی مستمر، روان‌درمانی و مداخلات زیستی، مغز قادر است مسیرهای عصبی جدیدی را جایگزین مدارهای آسیب‌دیده کند و چرخه اعتیاد را بشکند.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

• عنوان اصلی مقاله: Scientists find brain circuit that traps alcohol users in the vicious cycle of addiction

• نویسندگان: Hermina Nedelescu, Friedbert Weiss et al. (Scripps Research Institute)

• مرجع و مجله: ScienceDaily / Biological Psychiatry: Global Open Science

• شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): Published in Biological Psychiatry: Global Open Science (2025)

• لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://www.sciencedaily.com/releases/2025/10/251006051124.htm