دکتر مرضیه قانعی، روانشناس کودک و نوجوان | کودکی که ناگهان پرخاشگر شده، نوجوانی که ترجیح میدهد ساعتها در اتاقش تنها بماند، دانشآموزی که دیگر مثل گذشته به درس علاقه نشان نمیدهد یا فرزندی که با کوچکترین اتفاقی گریه میکند؛ هرکدام ممکن است چیزی را تجربه کنند که هنوز توانایی بیان درست آن را ندارند.
ما بزرگترها معمولاً رفتار فرزندانمان را میبینیم، اما همیشه از دنیای درونی آنها خبر نداریم. وقتی کودکی لجبازی میکند، ممکن است سریع به او برچسب لجباز بزنیم. وقتی نوجوانی سکوت میکند، شاید تصور کنیم دیگر علاقهای به خانواده ندارد. وقتی فرزندمان از مدرسه فرار میکند یا نسبت به درس بیانگیزه میشود، ممکن است او را تنبل یا بیمسئولیت بدانیم. اما آیا تا به حال از خودمان پرسیدهایم پشت این رفتارها چه اتفاقی میافتد؟
گاهی آنچه ما بهعنوان یک رفتار نامطلوب میبینیم، ممکن است بازتابی از اضطراب، ترس، احساس تنهایی، نیاز به توجه، دشواری در برقراری ارتباط یا مسئلهای باشد که فرزندمان هنوز راهی برای بیان آن پیدا نکرده است.
کودکان و نوجوانان، نسخه کوچکشده بزرگسالان نیستند
یکی از مهمترین نکاتی که در تربیت فرزندان باید به آن توجه کنیم، تفاوت دنیای روانی و عاطفی کودکان و نوجوانان با بزرگسالان است. کودک هنوز در حال یادگیری شناخت احساسات، کنترل هیجانها و برقراری ارتباط با دیگران است. نوجوان نیز در مرحلهای حساس از رشد قرار دارد؛ مرحلهای که هویت، استقلال، روابط دوستانه، تصویر ذهنی از خود و نگرانی درباره آینده، اهمیت بیشتری پیدا میکنند. به همین دلیل، چیزی که برای یک بزرگسال ساده و قابلحل به نظر میرسد، ممکن است برای یک کودک یا نوجوان تجربهای دشوار و حتی نگرانکننده باشد.
گاهی یک تغییر کوچک در محیط خانواده، اختلاف میان والدین، فشارهای مدرسه، تجربه طرد شدن از سوی دوستان یا نگرانی درباره آینده میتواند بر رفتار و احساسات فرزندمان تأثیر بگذارد. شناخت این تفاوتها به ما کمک میکند بهجای مقایسه فرزندانمان با دیگران، شرایط رشدی و نیازهای فردی آنها را بهتر درک کنیم.
پیش از سرزنش کردن، کمی بیشتر گوش کنیم
شاید یکی از ارزشمندترین کارهایی که والدین میتوانند برای سلامت روان فرزندانشان انجام دهند، ایجاد فضایی باشد که کودک و نوجوان در آن احساس کند میتواند بدون ترس از سرزنش و قضاوت، درباره نگرانیها و احساساتش صحبت کند.
گاهی لازم نیست فوراً راهحل ارائه کنیم. لازم نیست هر ناراحتی را کوچک بشماریم یا با جملههایی مثل «این که چیزی نیست»، «بزرگش نکن» و «همه بچهها همینطورند» از کنار احساسات فرزندمان عبور کنیم.
گاهی کافی است با حوصله گوش بدهیم و به او نشان دهیم که احساساتش برای ما اهمیت دارد. البته این به معنای نادیده گرفتن رفتارهای آسیبزا یا طبیعی دانستن همه تغییرات رفتاری نیست. شناخت تفاوت میان رفتارهای معمول دوره رشد و نشانههایی که نیازمند توجه تخصصی هستند، اهمیت زیادی دارد.
کمک گرفتن، فرصتی برای شناخت بهتر فرزندمان است
همانطور که برای رشد جسمانی فرزندانمان به سلامت، تغذیه و مراقبت توجه میکنیم، سلامت روان آنها نیز نیازمند توجه و مراقبت است. گاهی گفتوگو و همراهی خانواده کافی است؛ اما در برخی موقعیتها، ارزیابی تخصصی روانشناس کودک و نوجوان میتواند به شناخت دقیقتر مسئله و انتخاب مسیر مناسب کمک کند.
مراجعه به متخصص قرار نیست به معنای وجود یک مشکل جدی یا نگرانکننده باشد. گاهی هدف، شناخت بهتر ویژگیهای شخصیتی و هیجانی کودک، تقویت مهارتهای ارتباطی، کمک به سازگاری با محیط مدرسه، بهبود روابط خانوادگی یا همراهی با نوجوان در عبور از چالشهای دوران رشد است.
بخش تخصصی کودک و نوجوان کلینیک افروغ با حضور متخصصان باتجربه با هدف شناخت و حمایت از نیازهای روانشناختی، عاطفی، رفتاری و رشدی کودکان و نوجوانان فعالیت میکند. در این مسیر، خانوادهها نیز بهعنوان بخش مهمی از فرایند شناخت و حمایت از فرزندانشان مورد توجه قرار میگیرند.
فراموش نکنیم که فرزندان ما همیشه نمیتوانند آنچه را در درونشان میگذرد، با کلمات بیان کنند. گاهی باید به رفتارهایشان بیشتر دقت کنیم، کمی آرامتر قضاوت کنیم و پیش از آنکه بخواهیم آنها را تغییر دهیم، تلاش کنیم دنیایشان را بهتر بشناسیم.
شاید بزرگترین هدیهای که میتوانیم به فرزندانمان بدهیم، این باشد که بدانند برای فهمیده شدن، لازم نیست همیشه بتوانند همهچیز را به زبان بیاورند.
