سیده مبینا محسنی تکیه
خوردن غذا فقط پاسخی به گرسنگی جسمی نیست. بسیاری از ما، آگاهانه یا ناآگاهانه، از غذا به‌عنوان راهی برای کنار آمدن با احساسات ناخوشایند استفاده می‌کنیم. استرس، اضطراب، بی‌حوصلگی، خشم یا غم می‌توانند ما را به سمت یخچال بکشانند، حتی زمانی که بدن واقعاً نیازی به غذا ندارد. احتمالاً تجربه کرده‌ای که جلوی یخچال باز ایستاده‌ای، می‌دانی گرسنه نیستی و حتی پیش‌بینی می‌کنی بعد از خوردن احساس گناه خواهی کرد، اما باز هم چیزی می‌خوری. این رفتار اغلب نشانه‌ی خوردن هیجانی است؛ الگویی که ریشه در احساسات دارد، نه نیاز فیزیولوژیک.
خوردن هیجانی چگونه خودش را نشان می‌دهد؟
خوردن هیجانی شکل‌های مختلفی دارد. شدیدترین شکل آن پرخوری است؛ یعنی خوردن سریع مقدار زیادی غذا همراه با احساس از دست دادن کنترل. این الگو در اختلال پرخوری افراطی و بولیمیا نروزا دیده می‌شود. اما همه‌ی خوردن‌های هیجانی به این شدت نیستند.
در شکل‌های شایع‌تر، فرد دچار ریزه‌خواری هیجانی می‌شود. در این حالت، مقدار غذا کمتر است و احساس «از کنترل خارج شدن» وجود ندارد، اما خوردن همچنان پاسخی به احساسات است. مثلاً بعد از یک گفت‌وگوی تنش‌زا با شریک عاطفی، برای آرام‌شدن ناخودآگاه سراغ خوراکی می‌روی. شکل دیگر، چراخوری است؛ الگویی که در آن خوردن به‌صورت یک وعده مشخص اتفاق نمی‌افتد، بلکه شامل خوردن‌های کوچک و مکرر در طول زمان است. مثلاً وقتی ساعت‌ها مشغول کاری خسته‌کننده یا کسل‌کننده هستی و با خوردن‌های مکرر سعی می‌کنی یکنواختی و ناراحتی را تحمل‌پذیرتر کنی.
آیا خوردن تو هیجانی است؟
تشخیص خوردن هیجانی همیشه آسان نیست. پرخوری معمولاً واضح است، اما ریزه‌خواری و چراخوری می‌توانند به‌سادگی نادیده گرفته شوند. یکی از راه‌های تشخیص، توجه به شرایطی است که خوردن در آن اتفاق می‌افتد. خوردن هیجانی معمولاً صبح‌ها کمتر رخ می‌دهد و در بعدازظهر و شب شایع‌تر است. اغلب زمانی اتفاق می‌افتد که تنها هستی و نه وقتی که دیگران حضور دارند. اگر خوردن بخشی از یک وعده غذایی منظم نباشد و در عین حال گرسنه هم نباشی، احتمال هیجانی‌بودن آن بیشتر می‌شود.
همچنین توجه به زمان شکل‌گیری میل به غذا مهم است. گرسنگی جسمی معمولاً تدریجی ایجاد می‌شود، اما میل هیجانی اغلب ناگهانی است. گاهی یک تماس تلفنی، یک گفت‌وگوی ناراحت‌کننده، شنیدن یک آهنگ خاص یا حتی برخورد بی‌ادبانه‌ی یک فرد غریبه می‌تواند محرک این میل ناگهانی باشد. یکی دیگر از نشانه‌های مهم، تجربه‌ی بعد از خوردن است. اگر غذا را با عجله می‌خوری و بلافاصله بعد از آن احساس گناه، پشیمانی یا ناراحتی می‌کنی، احتمالاً غذا نقش تنظیم‌کننده‌ی هیجانی را بازی کرده است. در بسیاری از موارد، فرد به‌دنبال غذای خاصی نیست و هر چیزی را که در دسترس‌تر است مصرف می‌کند.
مکث قبل از خوردن؛ نقطه‌ی تغییر
دفعه‌ی بعد که وسوسه‌ی خوردن سراغت آمد و در حال خوردن وعده غذایی نیستی، لحظه‌ای مکث کن. از خودت بپرس در این لحظه چه احساسی داری. آیا تحت فشار هستی؟ غمگین یا عصبانی شده‌ای؟ شناسایی احساس، اولین قدم برای شکستن چرخه‌ی خوردن هیجانی است. احساسات، حتی احساسات ناخوشایند، موقتی هستند و اغلب پیام مهمی برای ما دارند. اگر با غذا آنها را خاموش کنیم، این پیام‌ها شنیده نمی‌شوند و الگو تکرار می‌شود. یادگرفتنِ گوش‌دادن به احساسات، به‌جای خوردن آنها، می‌تواند رابطه‌ی سالم‌تری با غذا و با خودمان ایجاد کند.
