غفلت عاطفی تأثیری به همان شدت سوءرفتار جسمی بر رشد و تکامل کودکان دارد، هرچند هیچ نشانه ظاهری یا زخمی از آن دیده نمیشود. کودکان زمانی که صدایشان شنیده نمیشود، اغلب به جای تنظیم عاطفی، با خشم، کنارهگیری یا رفتارهای کنترلگرانه واکنش نشان میدهند. بسیاری از رفتارهایی که بعدها به عنوان رفتارهای مجرمانه شناخته میشوند، در اصل ریشه در نیازهای برآورده نشده و پریشانیهای نادیده گرفته شده دوران کودکی دارند. گوش دادن و حضور عاطفی والدین و مراقبان از موثرترین راهکارها برای پیشگیری از بروز خشونتهای آینده است.
داستانی واقعی از زندانی که هیچگاه شنیده نشد
در کلاس سوادآموزی که در زندان مردان جزایر کیمن تدریس میکردم، مردی درخواست صحبت کرد. صدایش پایدار بود اما کلماتش داستان کودکیای را بازگو میکرد که سالها منتظر شنیده شدن بود. او داستان خود را با خاطرات کودکیاش شروع کرد نه با جرم یا خشونت.
او میگفت که در کودکی اغلب گرسنه به مدرسه میرفت و لباسهایش کثیف بودند چون کسی از آن مراقبت نمیکرد. مادرش بسیار خسته و درگیر مراقبت از چندین کودک دیگر بود و توانایی رسیدگی به او را نداشت. هیچکس به او غفلت را توضیح نداد، فقط میدانست که احساس نامرئی بودن میکند. معلمان متوجه مشکلاتش بودند، اما هیچکس از او نپرسید چه اتفاقی در خانه رخ میدهد. او را دائماً از کلاسی به کلاس دیگر منتقل میکردند و همیشه به عنوان یک «مشکل» دیده میشد، نه کودکی که نیازمند کمک است. مسیر او به تدریج از بازداشتگاه نوجوانان به زندان کشیده شد.
غفلت عاطفی؛ زخمی که قابل مشاهده نیست
غفلت عاطفی یکی از آسیبهای نادیده گرفته شده و بدفهمیده است که هیچ کبودی یا زخمی از خود بر جای نمیگذارد. این نوع آسیب به صورت غیاب توجه، پاسخ ندادن به نیازهای کودک، عدم بازتاب احساسات و نادیده گرفتن پریشانیهای عاطفی بروز میکند. کودکان تجربهکننده غفلت لزوماً بیعشق نیستند، بلکه بیشتر مراقبانشان به دلیل خستگی یا فشارهای زندگی قادر به پاسخگویی کامل نیستند. تحقیقات نشان دادهاند که غفلت عاطفی باعث اختلال در رشد توانایی تنظیم احساسات میشود و بزرگسالانی که در کودکی این تجربه را داشتهاند، اغلب در کنترل خشم، استرس و تکانههای خود دچار مشکلاند. آنچه به نظر نافرمانی میآید، در واقع ریشه در درد و پریشانی نادیده گرفته شده دارد.
تاثیر گرسنگی و سکوت بر رشد مغز کودک
گرسنگی و فقدان حضور عاطفی، تاثیر عمیقی بر ساختار و عملکرد مغز کودک دارد. استرس مزمن سیستم عصبی را در حالت هشدار دائم قرار میدهد و مغز بیشتر بر بقا تمرکز میکند تا یادگیری، ارتباط و کنجکاوی. کودکانی که غفلت عاطفی را تجربه میکنند، معمولاً بیتوجه، بیقرار یا منزوی به نظر میرسند و رفتارشان به اشتباه به عنوان مشکل انضباطی تلقی میشود. در داستان این مرد، مشکلات یادگیری او سالها نادیده گرفته شد و ناتوانی در خواندن ربطی به هوش او نداشت بلکه نتیجه فرصتهای ازدست رفته و سوءتفسیرهای متعدد بود. مطالعات نشان میدهند کودکان غافل شده بیشتر در معرض شکست تحصیلی و کنارهگیری از مدرسه هستند که احتمال ورود آنها به سیستم قضایی را افزایش میدهد.
چگونه غفلت عاطفی به «ذهن خطرناک» تبدیل میشود؟
در کتاب «ذهنهای خطرناک»، این ذهنها نه محصول شر و بدی، بلکه نتیجه سازگاریهای روانی با غفلت و دردهای مداوم هستند. وقتی کودکان دیده و شنیده نمیشوند، احساساتشان خاموش نمیشود بلکه راههای ناسالمی برای سازگاری پیدا میکنند. این سازگاریها شامل ایجاد سنگدلی، کنترلگری، خشم و پرخاشگری به جای برقراری ارتباط و درخواست کمک است. این مرد هرگز یک روز صبح تصمیم نگرفت زندانی شود؛ مسیرش به تدریج شکل گرفت. تعلق به مدرسه جای خود را به بقا در خیابان داد، آسیبپذیری جای خود را به سختی و پرخاشگری داد و این روند به زندگیای در دنیایی که هرگز به او توجه نکرده ختم شد. جامعه اغلب چنین رفتارهایی را مجرمانه میداند بدون اینکه دلیل شکلگیری آنها را جویا شود.
پیشگیری با گوش دادن و حضور عاطفی
ذهنهای خطرناک قابل پیشگیری هستند و شروع پیشگیری، مجازات و کنترل نیست بلکه توجه و گوش دادن است. توجه به کودکی که همیشه خسته، گرسنه و عقب مانده است میتواند راهگشا باشد. غفلت عاطفی جایی رشد میکند که سیستمها سریع حرکت میکنند و افراد فرصت نگاه دقیق و توجه ندارند. وقتی پریشانی کودک نادیده گرفته شود و فقط رفتار مدیریت شود، معنی پشت رفتارها از دست میرود.
داستان این مرد یادآور این است که بسیاری از افرادی که در زندان هستند، از ابتدا خشونتطلب نبودهاند بلکه به دلیل عدم مداخله به موقع و توجه نکردن به نیازهایشان به این وضعیت رسیدهاند. تحقیقات نشان میدهند غفلت عاطفی ارتباط نزدیکی با مشکلات تنظیم احساسات، عملکرد اجتماعی و کنترل رفتار در بزرگسالی دارد. گوش دادن نیازی به کامل بودن ندارد، بلکه نیازمند حضور واقعی است. وقتی کودکان شنیده نمیشوند، دردشان ناپدید نمیشود، بلکه منتظر میماند. و گاهی آنقدر منتظر میماند که جامعه ناچار میشود بالاخره گوش کند. پشت هر ذهن خطرناک، تقریباً همیشه کودکی است که شنیده نشده است.
