تماس چشمی ممکن است مانند یک «کلید یادگیری» در مغز نوزادان عمل کند

پژوهشی جدید نشان می‌دهد تماس چشمی مستقیم با یک بزرگسال می‌تواند به نوزادان کمک کند تشخیص دهند کدام اطلاعات برای یادگیری اهمیت بیشتری دارد. در این مطالعه، نوزادان حدود ۹ ماهه زمانی توانستند الگوهای یک زبان ساختگی را بهتر یاد بگیرند که گوینده ارتباط چشمی مستقیم با آن‌ها برقرار می‌کرد. هم‌زمان، فعالیت مغز نوزاد با فعالیت مغز گوینده ارتباط بیشتری پیدا کرد.

چرا تماس چشمی برای یادگیری نوزادان اهمیت دارد؟

نوزادان از همان ماه‌های نخست زندگی با حجم زیادی از اطلاعات دیداری و شنیداری روبه‌رو هستند. صداهای اطراف، چهره‌ها، حرکات بدن و گفت‌وگوی بزرگسالان دائماً توجه آن‌ها را به سمت محرک‌های مختلف هدایت می‌کنند.

مغز نوزاد نمی‌تواند همه این محرک‌ها را با یک میزان اهمیت پردازش کند. بنابراین، کودک باید به‌تدریج یاد بگیرد کدام اطلاعات ارزش توجه و یادگیری دارند.

تماس چشمی مستقیم یکی از نشانه‌های اجتماعی مهم در این فرایند محسوب می‌شود. چنین نشانه‌ای می‌تواند به نوزاد پیام دهد که فرد مقابل قصد برقراری ارتباط دارد و اطلاعاتی که ارائه می‌کند ارزش توجه بیشتری دارد. پژوهشگران این دسته از نشانه‌ها را «نشانه‌های ارتباطی» یا «نیت‌نما» می‌نامند.

پژوهش چگونه انجام شد؟

تیم پژوهشی به سرپرستی وی ژانگ و ویکتوریا لئونگ، ۴۷ نوزاد حدود ۹ ماهه را بررسی کرد. ۲۹ نوزاد از بریتانیا و ۱۸ نوزاد از سنگاپور بودند.

شرکت‌کنندگان ویدئوهایی از یک زن بزرگسال را تماشا کردند که به زبان‌های ساختگی صحبت می‌کرد. هر زبان از واژه‌های سه‌هجایی ساخته شده بود و پژوهشگران از الگوهای آماری مشخصی برای ایجاد مرز میان واژه‌ها استفاده کردند.

سه وضعیت مختلف برای تماس چشمی در نظر گرفتند. در وضعیت نخست، نوزادان چشم‌های گوینده را به‌طور کامل می‌دیدند. وضعیت دوم تماس چشمی ناقص داشت و در وضعیت سوم چشم‌های گوینده کاملاً پوشیده بود.

برای اندازه‌گیری فعالیت مغز نیز از EEG استفاده کردند. این روش با ثبت سیگنال‌های الکتریکی مغز از طریق حسگرهای روی پوست سر، تغییرات فعالیت عصبی را اندازه‌گیری می‌کند.

نوزادان فقط زبان همراه با تماس چشمی کامل را یاد گرفتند

نتایج رفتاری تفاوت مشخصی میان سه وضعیت نشان داد. نوزادان زمانی نشانه‌های معناداری از یادگیری زبان نشان دادند که گوینده تماس چشمی کامل داشت.

در مرحله آزمون، نوزادان هنگام شنیدن واژه‌های ناآشنا نسبت به واژه‌های واقعی همان زبان، مدت بیشتری به صفحه نگاه کردند. این الگو با روش پژوهشگران برای سنجش یادگیری آماری زبان در نوزادان سازگار بود.

در مقابل، وضعیت تماس چشمی ناقص و وضعیت بدون تماس چشمی به یادگیری آماری معناداری منجر نشدند. در شرایط تماس چشمی کامل، اختلاف زمان نگاه کردن به واژه‌های ساختگی و واقعی حدود ۱.۲۲ ثانیه بود؛ این اختلاف در تماس چشمی ناقص به حدود ۰.۷۶ ثانیه و در وضعیت بدون تماس چشمی به حدود ۰.۳۴ ثانیه رسید.

آیا تفاوت یادگیری فقط به توجه بیشتر مربوط بود؟

یک توضیح ساده می‌تواند این باشد که نوزادان هنگام تماس چشمی بیشتر به صفحه نگاه کرده‌اند و همین توجه بیشتر یادگیری را تقویت کرده است. اما داده‌های پژوهش از این توضیح به‌طور کامل حمایت نکردند.

میانگین زمان نگاه کردن در سه وضعیت تفاوت زیادی نداشت. نوزادان در شرایط تماس چشمی کامل حدود ۲۳ ثانیه، در وضعیت تماس چشمی ناقص حدود ۲۱ ثانیه و در وضعیت بدون تماس چشمی حدود ۲۳ ثانیه به گوینده نگاه کردند.

تحلیل آماری نیز رابطه معناداری میان کل زمان نگاه کردن و میزان یادگیری نشان نداد. بنابراین، تماس چشمی احتمالاً فقط میزان توجه بصری را افزایش نداده است؛ بلکه ممکن است در تعیین ارزش اطلاعات برای یادگیری نقش داشته باشد.

ارتباط مغز گوینده و نوزاد چه نقشی داشت؟

بخش مهم دیگر مطالعه به ارتباط فعالیت مغزی بزرگسال و نوزاد مربوط می‌شد. فعالیت مغز گوینده هنگام ضبط ویدئو ثبت شده بود و پژوهشگران بعداً آن را با فعالیت مغز نوزادان هنگام تماشای همان ویدئوها مقایسه کردند.

برای این منظور، تیم تحقیق از داده‌های EEG مربوط به ۴۲ نوزاد استفاده کرد و ارتباط جهت‌دار میان فعالیت مغز گوینده و نوزاد را در محدوده فرکانسی آلفای نوزادان بررسی کرد.

نتایج نشان داد ارتباط عصبی از گوینده به نوزاد، یادگیری را بهتر از مدل‌های تصادفی پیش‌بینی می‌کرد. این شاخص حدود ۲۵ درصد از تفاوت‌های مشاهده‌شده در میزان یادگیری را توضیح داد، در حالی که مدل‌های مبتنی بر داده‌های جابه‌جا‌شده حدود ۲۰ درصد از این تفاوت را توضیح می‌دادند.

چرا هماهنگی مغزی اهمیت دارد؟

یافته‌ها نشان می‌دهند که مغز نوزاد هنگام دریافت اطلاعات اجتماعی ممکن است فقط فعالیت مغزی خودش را تنظیم نکند. ارتباط یک‌طرفه میان مغز گوینده و شنونده نیز می‌تواند در انتخاب اطلاعات مهم برای یادگیری نقش داشته باشد.

به زبان ساده، تماس چشمی ممکن است به نوزاد علامت دهد که «به این اطلاعات توجه کن». پس از دریافت این نشانه، فعالیت مغز گوینده و نوزاد هماهنگی بیشتری پیدا می‌کند و این ارتباط عصبی با یادگیری بهتر همراه می‌شود.

با این حال، چنین الگویی هنوز رابطه علت و معلولی را ثابت نمی‌کند. برای اثبات اینکه افزایش ارتباط عصبی مستقیماً باعث بهبود یادگیری می‌شود، آزمایش‌های بیشتری لازم است.

تماس چشمی چگونه با یادگیری زبان ارتباط پیدا کرد؟

تحلیل‌های آماری نشان دادند که تماس چشمی کامل با افزایش ارتباط عصبی میان گوینده و نوزاد همراه بود. ارتباط عصبی بیشتر نیز با یادگیری بهتر زبان ساختگی ارتباط داشت.

تحلیل میانجی‌گری آماری از این احتمال حمایت کرد که ارتباط مغز گوینده و نوزاد بخشی از مسیر میان تماس چشمی و یادگیری باشد. با این حال، پژوهشگران خود این نتیجه را مقدماتی می‌دانند؛ زیرا شاخص ارتباط عصبی بر اساس توانایی آن در پیش‌بینی یادگیری انتخاب شده بود.

نوزادان بریتانیایی و سنگاپوری چه تفاوتی داشتند؟

نوزادان سنگاپوری در مقایسه با نوزادان بریتانیایی زمان بیشتری به گوینده روی صفحه نگاه کردند. نویسندگان احتمال دادند که چهره یک گوینده غربی ممکن است برای برخی از نوزادان سنگاپوری تازگی بیشتری داشته باشد.

با وجود تفاوت در میزان نگاه کردن، عملکرد یادگیری دو گروه تفاوت معناداری نشان نداد. هر دو گروه در برابر حضور یا نبود تماس چشمی، الگوی مشابهی از یادگیری نشان دادند.

این نتیجه می‌تواند نشان دهد برخی سازوکارهای پایه یادگیری اجتماعی در نوزادان، با وجود تفاوت‌های فرهنگی و محیطی، شباهت‌هایی دارند. البته نمونه حاضر برای نتیجه‌گیری گسترده درباره تفاوت‌های فرهنگی کافی نیست.

تماس چشمی با توجه ساده یکسان نیست

یکی از نکات مهم مطالعه، تفاوت میان «نگاه کردن» و «آماده شدن برای یادگیری» است. ممکن است نوزادی به صفحه نمایش نگاه کند، اما این رفتار لزوماً به معنای پردازش عمیق اطلاعات نیست.

تماس چشمی می‌تواند معنای اجتماعی متفاوتی به همان اطلاعات بدهد. وقتی نوزاد چشم‌های گوینده را می‌بیند، احتمال دارد اطلاعات بعدی را هدفمندتر و مهم‌تر پردازش کند.

از این دیدگاه، تماس چشمی می‌تواند مانند یک «دروازه اجتماعی» عمل کند که اطلاعات ارزشمند را برای یادگیری برجسته‌تر می‌سازد.

آیا این یافته برای والدین اهمیت دارد؟

نتایج مطالعه می‌تواند برای تعاملات روزمره والدین و مراقبان با نوزادان جالب باشد. نشانه‌هایی مانند تماس چشمی و صدا زدن نام کودک ممکن است به او پیام دهند که فرد مقابل قصد دارد اطلاعات مهمی را منتقل کند.

با این حال، نباید از این مطالعه نتیجه گرفت که والدین باید همیشه برای آموزش کودک تماس چشمی مستقیم برقرار کنند. پژوهشگران چنین توصیه‌ای را به‌عنوان یک دستورالعمل قطعی آزمایش نکرده‌اند.

همچنین مطالعه حاضر تعامل طبیعی میان والد و کودک را بررسی نکرد. نوزادان ویدئوهای از پیش ضبط‌شده را مشاهده کردند و پژوهشگران در این شرایط امکان بررسی تعامل دوطرفه را نداشتند.

محدودیت‌های پژوهش چه بود؟

حجم نمونه یکی از محدودیت‌های اصلی مطالعه محسوب می‌شود. در بخش رفتاری ۴۷ نوزاد شرکت کردند و پژوهشگران داده‌های مغزی قابل استفاده را از ۴۲ نفر به دست آوردند.

نوع تعامل نیز محدودیت دیگری ایجاد کرد. نوزادان به ویدئوی ضبط‌شده نگاه کردند، در حالی که تعامل واقعی میان والد و کودک شامل واکنش‌های دوطرفه، حرکت بدن، صدا و تغییرات لحظه‌ای در رفتار است.

پژوهش فقط یک نوع یادگیری آماری زبان را بررسی کرد. بنابراین هنوز مشخص نیست تماس چشمی در یادگیری واژگان واقعی، دستور زبان، مهارت‌های اجتماعی یا سایر توانایی‌های شناختی نیز همین نقش را ایفا می‌کند یا خیر.

از سوی دیگر، پژوهشگران فعالیت مغز را در یک محدوده فرکانسی مشخص بررسی کردند. مطالعات آینده می‌توانند با نمونه‌های بزرگ‌تر، روش‌های عصبی متنوع‌تر و تعاملات واقعی والد و کودک، این یافته‌ها را دقیق‌تر آزمایش کنند.

جمع‌بندی

مطالعه جدید نشان می‌دهد تماس چشمی ممکن است فراتر از یک نشانه ساده اجتماعی عمل کند. نوزادان حدود ۹ ماهه در این آزمایش زمانی توانستند زبان ساختگی را به شکل انتخابی یاد بگیرند که گوینده تماس چشمی کامل با آن‌ها داشت.

هم‌زمان، ارتباط عصبی میان مغز گوینده و نوزاد با میزان یادگیری ارتباط داشت. این یافته از این دیدگاه حمایت می‌کند که مغز نوزادان از نشانه‌های اجتماعی برای تشخیص اطلاعات ارزشمند استفاده می‌کند.

با وجود این، هنوز نمی‌توان گفت تماس چشمی به‌تنهایی باعث افزایش یادگیری می‌شود. پژوهش‌های آینده باید این رابطه را در تعاملات طبیعی والد و کودک، نمونه‌های بزرگ‌تر و فرهنگ‌های متنوع‌تر بررسی کنند.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

عنوان اصلی مقاله: Adult-to-infant unidirectional neural coupling mediates selective social learning in infants from the United Kingdom and Singapore

نویسندگان: Wei Zhang، Kaili Clackson، Stanimira Georgieva، Lorena Santamaria، Vanessa Reindl، Valdas Noreika، Nicholas Darby، Vaka Valsdóttir، Priyadharshini Santhanakrishnan و Victoria Leong.

مرجع و مجله: Nature Communications، جلد ۱۷، مقاله ۷۵۵۸، سال ۲۰۲۶.

تاریخ انتشار: ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶.

شماره ثبت مقاله: DOI: 10.1038/s41467-026-75831-x

لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: مقاله کامل در Nature Communications

منبع خبر: PsyPost، نوشته Eric W. Dolan، منتشرشده در ۸ اکتبر ۲۰۲۶.

منبع اصلی خبر: PsyPost – Eye contact may act as a learning “switch” for babies’ brains