ارتباط ویژگی‌های شخصیتی و سبک‌های دلبستگی با مصرف مسئله‌ساز پورنوگرافی اینترنتی

تحلیل فراگیر روان‌شناختی نشان می‌دهد که برخی ویژگی‌های شخصیتی نقش پررنگی در مصرف مسئله‌ساز پورنوگرافی اینترنتی ایفا می‌کنند. یافته‌های تازه‌ی پژوهشگران دانشگاه خوارزمی و موسسات بین‌المللی با بررسی ده‌ها مطالعه‌ی علمی، ابعاد روانی این رفتار را روشن ساخته است.

مصرف پورنوگرافی اینترنتی به شکلی فراگیر در جوامع مدرن وجود دارد. بسیاری از افراد بزرگسال برای سرگرمی، کنجکاوی یا دست‌یابی به تنوع از این محتواها استفاده می‌کنند. با این حال، دسته‌ای از کاربران با الگویی مواجه می‌شوند که روان‌شناسان آن را «استفاده مسئله‌ساز» می‌نامند. این الگوی رفتاری با ناراحتی‌های عاطفی، احساس اعتیاد شدید و اثرات منفی بر زندگی روزمره و روابط بین‌فردی همراه است.

شناخت عواملی که فرد را به سمت مصرف غیرقابل‌کنترل سوق می‌دهند، به متخصصان سلامت روان کمک می‌کند تا افراد در معرض خطر را شناسایی کنند. همچنین این شناخت زمینه‌ساز طراحی پروتکل‌های درمانی کارآمدتر خواهد بود. مهدی اکبری، روان‌شناس بالینی دانشگاه خوارزمی تهران، به همراه تیمی از پژوهشگران به بررسی همبستگی میان پروفایل‌های روان‌شناختی و عادت‌های تماشای فیلم‌های بزرگسالان پرداخته است.

روش‌شناسی پژوهش و دامنه آماری

این تیم پژوهشی از روش متاتحلیل (فراتحلیل) استفاده کرده است. فراتحلیل یک تکنیک آماری پیشرفته است که نتایج چندین مطالعه‌ی مستقل را ترکیب می‌کند تا روندهای کلی و کلان را به دست آورد. پژوهشگران دیتابیس‌های دانشگاهی را برای یافتن مقالاتی که میزان مصرف پورنوگرافی را همراه با ویژگی‌های شخصیتی یا سبک‌های دلبستگی اندازه‌گیری کرده بودند، جستجو کردند.

تحلیل نهایی شامل ۵۱ مطالعه بود که بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۴ به چاپ رسیده‌اند. این مجموعه‌ داده، نمونه‌ی بزرگی شامل ۴۵,۸۰۸ شرکت‌کننده از کشورهای مختلف با میانگین سنی ۳۸ سال را در بر می‌گرفت. داده‌ها به دو بخش اصلی تقسیم شدند: «استفاده عمومی از پورنوگرافی اینترنتی» و «استفاده مسئله‌ساز یا اعتیادگونه از پورنوگرافی اینترنتی».

ویژگی‌های شخصیتی موثر در مصرف مسئله‌ساز

قوی‌ترین همبستگی روان‌شناختی در تمام داده‌های تحلیل‌شده، مربوط به «اجبارگری جنسی» بود. اجبارگری جنسی به تمایلات تکرارشونده و مزاحم برای انجام رفتارهای جنسی گفته می‌شود. افرادی که در شاخص اجبارگری جنسی نمرات بالایی داشتند، سهم بسیار بالایی را در میان افراد دارای رفتار مسئله‌ساز ایفا می‌کردند.

دومین عامل پررنگ، «تکانشگری» یا همان تمایل به اقدام بدون برنامه‌ریزی و ناآگاهی از عواقب بلندمدت بود. تکانشگری ارتباط مثبت و مستقیمی با رفتارهای اعتیادگونه در فضای مجازی نشان داد.

پژوهشگران همبستگی‌های مثبتی نیز میان مصرف کلی پورنوگرافی و ویژگی‌هایی مانند «تنوع‌طلبی» و «خودشیفتگی» یافتند. فرد تنوع‌طلب به دنبال تجربه‌های جدید و گوناگون است و تنوع نامحدود فضای مجازی این نیاز را پاسخ می‌دهد. همچنین افراد خودشیفته که تمرکز بالایی بر خود دارند، ممکن است جذب صحنه‌های ایده‌آل‌سازی‌شده و بی‌نقص موجود در فیلم‌های تجاری شوند.

نقش پنج عامل بزرگ شخصیت (Big Five)

مدل پنج عامل بزرگ شخصیت شامل برون‌گرایی، توافق‌پذیری، گشودگی به تجربه، وظیفه‌شناسی و روان‌رنجورخویی است. در این میان، «روان‌رنجورخویی» که شامل تمایل به تجربه عواطف منفی مانند اضطراب و غمگینی است، همبستگی مثبتی با هر دو نوع مصرف عمومی و مسئله‌ساز داشت. افراد با روان‌رنجورخویی بالا از محتوای جنسی آنلاین به عنوان یک مکانیسم مقابله‌ای برای مدیریت یا فرار از ناراحتی‌های عاطفی استفاده می‌کنند.

ویژگی‌های «برون‌گرایی» و «گشودگی به تجربه» با مصرف عمومی ارتباط مثبت داشتند. افراد برون‌گرا به دنبال تحریکات محیطی هستند و افراد گشوده کنجکاوی بالایی دارند. با این حال، این دو ویژگی ارتباط معنی‌داری با رفتارهای مسئله‌ساز یا اعتیادگونه نشان ندادند.

در مقابل، «وظیفه‌شناسی» و «خودکنترلی» با کاهش میزان مصرف همراه بودند. افراد وظیفه‌شناس، هدف‌گرا و منظم هستند و توانایی به تاخیر انداختن لذت را دارند. این خصلت‌ها به عنوان یک سپر حمایتی در برابر شکل‌گیری رفتارهای اعتیادگونه عمل می‌کنند.

«توافق‌پذیری» نیز که نشان‌دهنده روحیه همکاری و سازگاری با دیگران است، با کاهش مصرف ارتباط داشت. افراد توافق‌پذیر معمولاً روابط بین‌فردی موفق‌تری در دنیای واقعی دارند و کمتر به رفتارهای آنلاین برای جبران تنهایی متوسل می‌شوند.

سبک‌های دلبستگی و متغیرهای جمعیت‌شناختی

در بررسی سبک‌های دلبستگی، ارتباط مستقیمی میان «دلبستگی اضطرابی» و مصرف مسئله‌ساز مشاهده شد. افراد با دلبستگی اضطرابی همواره نگران طرد شدن از سوی پارتنر خود هستند. پورنوگرافی برای این افراد تحریک جنسی را بدون ریسک طرد شدن عاطفی فراهم می‌سازد.

تیم پژوهشی اثر فاکتورهای سن و جنسیت را نیز تحلیل کرد. اگرچه میزان مصرف کلی در میان مردان بیشتر از زنان بود، اما ارتباط‌های آماری میان ویژگی‌های شخصیتی و رفتارهای مسئله‌ساز در هر دو جنس یکسان باقی ماند. این الگوها در گروه‌های سنی گوناگون نیز ثبات داشتند.

محدودیت‌ها و چشم‌اندازهای پژوهشی

از آنجا که این فراتحلیل بر پایه داده‌های مشاهداتی شکل گرفته است، صرفاً همبستگی را نشان می‌دهد و علیت را اثبات نمی‌کند. ممکن است رفتارهای افراطی در طول زمان باعث تضعیف خودکنترلی یا افزایش روان‌رنجورخویی شوند. همچنین متغیرهای سومی مانند اختلالات خلقی زمینه‌ای می‌توانند بر هر دو عامل اثر بگذارند.

بخش عمده‌ای از آزمودنی‌ها مربوط به جوامع غربی بودند که تعمیم‌پذیری جهانی را محدود می‌کند. با این حال، نتایج این فراتحلیل دیدگاه‌های ارزشمندی را در اختیار روان‌شناسان بالینی قرار می‌دهد تا افراد در معرض خطر را شناسایی کرده و مداخله‌های درمانی مناسب‌تری را طراحی کنند.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

عنوان اصلی مقاله: Personality, Attachment, and Pornography: A Meta-Analysis

نویسندگان: Mehdi Akbari, Shiva Jamshidi, Zahra Sadat Hosseini, Sonay Sheikhi, Rezvaneh Asadi Asadabad, Mahshid Zamani, and Paul J. Wright

مرجع و مجله: Communication Research

شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): https://doi.org/10.1177/00936502241280352

لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://www.psypost.org/personality-traits-linked-to-problematic-internet-pornography-use/