این روزها زیاد کتاب نمیخوانم. اگر بتوانم ماهی یک رمان بخوانم، خوششانس محسوب میشوم. با شرمندگی اعتراف میکنم که کتابی که اکنون میخوانم شش هفته است باز مانده و هنوز تمام نشده است. این من نیستم. من یک کتابخوان وفادارِ مادامالعمر بودهام؛ همان کودکی که هر شنبه با سبد دوچرخهای پر از کتاب از کتابخانه عمومی به خانه برمیگشت، و نوجوانی که با خواندن و غرق شدن در زندگیهای دیگران برای خود پناهی پیدا میکرد.
کاهش کتابخوانی در عصر دیجیتال برای من فقط یک آمار یا هشدار فرهنگی نیست؛ تجربهای شخصی و ملموس است. من با کتاب بزرگ شدهام، با شخصیتها زندگی کردهام و با جملهها نفس کشیدهام. خواندن برایم فقط سرگرمی نبود، راهی بود برای زنده ماندن در تنهایی.
همزمانی ذهنها؛ آن جادوی پنهان خواندن
من قدردان نویسندگانی هستم که مرا با خود بردند و جابهجا کردند. داستانهایشان در دوران تنهایی عمیقم همراهم بودند. دیدن زندگی از خلال چشمان دیگری، نوعی همزمانی ذهنی میان ذهن من و ذهن نویسنده ایجاد میکرد. حتی اگر نویسنده در قرنی دیگر زندگی میکرد یا آنسوی جهان بود، آگاهیای وجود داشت که مرا وادار میکرد فراتر از خودم احساس کنم، بیندیشم و ببینم.
هنوز هم هر بار که رمانی را باز میکنم و چند پاراگراف نخست را میخوانم، هیجانِ قرار گرفتن در جایی دیگر از خلال ادراکات و حساسیتهای شخصی دیگر را حس میکنم. گویی ذهنم با ذهن نویسنده همنوا میشود. این همان «مغز خواندن» است؛ ظرفیتی که در کودکی در ما شکل میگیرد و به ما امکان میدهد جهان را از درون تجربه کنیم، نه فقط از بیرون تماشا.
عصر استریم و تماشای بیزحمت
چه بر سر من و بسیاری دیگر آمده است؟ حقیقت این است که به جای خواندن، هر شب با همسرم فیلم تماشا میکنم. به بالشها تکیه دادهام و نگاهم به صفحهنمایش دوخته شده است. این تماشا تقریباً هیچ تلاشی از من نمیطلبد.
بهآسانی در نمایش فرو میلغزم و با جریان آن پیش میروم؛ همراه با پخش آنلاین حرکت میکنم و هرجا که داستان مرا ببرد، کمی تکان میخورم و پیش میروم. علاوه بر این، هر شب مشتاقانه منتظرش هستم. هر دوی ما از این کار مشترک لذت میبریم. کتابهای رهاشدهمان تبدیل شدهاند به ماجراجوییهایی ثانویه و جداگانه. کاهش کتابخوانی در عصر دیجیتال دقیقاً همینجا رخ میدهد؛ جایی که تجربهای آسان، آماده و کمزحمت جای تجربهای فعال و مشارکتی را میگیرد.
لذت جسمانی و خلاقانه ورق زدن
کتابها روی میز کنار تختم، قفسهها و کف اتاق کارم روی هم تلنبار شدهاند و مرا—آن «خودِ» قدیمیام را—صدا میزنند. وقتی بالاخره یکی از آنها را برمیدارم، خواندن مرا غافلگیر میکند؛ حس میکنم مشارکتکنندهام، فعالترم، بسیار خلاقتر و همآفرینتر از زمانی که فیلم میبینم.
حرکت دستم هنگام ورق زدن، لذتی جسمانی دارد. حس کاغذ زیر انگشتانم را دوست دارم و رضایت پیشرفت را، وقتی صفحهها در سمت چپ زیاد میشوند و در سمت راست کم. فرو رفتن در شخصیتها، تصور محیط اطرافشان و حتی بوییدن بوهایشان، از درون من و تجربههای خودم برمیخیزد، در کنار آنچه نویسنده فراهم کرده است. در خواندن، من هم خالق هستم. تصاویر را میسازم، صداها را میشنوم و فضا را میچینم. این مشارکت فعال همان چیزی است که در تماشای فیلم کمتر اتفاق میافتد.
رمانها؛ تجربهای صمیمیتر از تصویر
از این نظر، رمانها صمیمیاند. هیچ حس فاصلهای وجود ندارد. در مقابل، جهانهایی که از سوی کارگردانان، بازیگران، فیلمنامهنویسان، آهنگسازان و طراحان صحنه، و نیز کسانی که پشت دوربین و جلوههای ویژه کار میکنند، به من عرضه میشوند، حاصل گردهمآیی چشماندازهای متعددند و به آن اندازه شخصی نیستند. فیلمها محصول همکاری گستردهاند؛ باشکوه و تأثیرگذار. اما رمان، گفتوگویی دونفره است میان من و نویسنده. در دل کاهش کتابخوانی در عصر دیجیتال، آنچه کمرنگ میشود همین صمیمیت عمیق و خلوتِ مشترک است.
«خواننده، به خانه برگرد»
عنوان کتاب پرشور مریآن وولف مستقیماً با یک التماس مرا خطاب قرار میدهد: «خواننده، به خانه برگرد: مغز خواندن در جهان دیجیتال». ایده «مغزِ خواندن» که در کودکی در ما شکل میگیرد، همچنان به شکلی ثمربخش در ذهنم مانده است.
اما جملهای که وولف حدود ده صفحه مانده به پایان کتابش نوشته، خلاصهای از آن چیزی است که من میگویم: «امید من برای فرزندانم و فرزندانِ فرزندانم و شما این است که آنها… بدانند کجا میتوانند گونههای گوناگون شادی را بیابند که در پناهگاههای پنهانِ زندگیِ خواندن نهفتهاند و در حریمی که برای هر یک از ما که در جستوجویش باشیم فراهم میکند.» این «پناهگاه پنهان» چیزی است که در هیاهوی عصر دیجیتال بهسادگی گم میشود.
لغو اشتراک، تلاشی برای بازگشت به خود
هنگام کار روی این نوشته و روبهرو شدن با آنچه اغواگریهای دیجیتال بر سرم آوردهاند، تنها اشتراکم را از یک سرویس پخش آنلاین لغو کردهام. پیامهایی مدام میآیند تا دوباره مرا بازگردانند. با سه هفته باقیمانده تا پایان سرویس، احساس آرامش میکنم که بهزودی میتوانم به خودم بازگردم.
شاید این تصمیم کوچک، واکنشی شخصی به کاهش کتابخوانی در عصر دیجیتال باشد. تلاشی برای احیای عادتی که زمانی هویت من بود. در این میان، احتمالاً هر شب فیلمی تماشا خواهم کرد. اما حالا دستکم میدانم چه چیزی را از دست دادهام و به کجا میخواهم برگردم: به خلوت صمیمی رمان، به همزمانی ذهنها، به خانهای که نامش خواندن است.
