سیده مبینا محسنی تکیه
تابآوری عملیاتی به معنای توانایی یک سیستم است که بتواند عملکرد حیاتی خود را حتی در شرایط دشوار، شکست جزئی یا تغییرات ناگهانی حفظ کند. سیستمهایی که تابآور نیستند، به محض مواجهه با تغییرات یا نقص در بخشی از اجزای خود از کار میافتند، اما سیستمهای تابآور راههایی برای ادامه مسیر پیدا میکنند، حتی اگر شرایط معمولی نباشد و اوضاع بدتر شود.
برای مثال، بخش مراقبت ویژه یک بیمارستان وقتی با کمبود بودجه، تغییر پرسنل و نقص تجهیزات روبهرو میشود، اگر همچنان خدمات حیاتی با کیفیت ارائه دهد، نمونهای از تابآوری عملیاتی است. یا در مأموریتهای فضایی، گروهی از ماهوارهها که با از دست دادن یکی از آنها یا بروز تداخل سیگنال، مسیرهای ارتباطی را به صورت پویا بازتوزیع میکنند، نمونهای بارز از این تابآوری به حساب میآیند.
مدل ACE: ظرفیت، توانایی و تجربه در تابآوری عملیاتی
تابآوری عملیاتی از سه بخش کلیدی تشکیل میشود: ظرفیت، توانایی و تجربه که با هم مدل ACE را میسازند. ظرفیت یعنی سیستم چه مسیرهای جایگزینی دارد تا در صورت مسدود شدن مسیر اصلی از آنها استفاده کند. توانایی یعنی سیستم آیا مهارتها و اختیار لازم را برای بهکارگیری این مسیرها دارد یا خیر. و تجربه یعنی چقدر سیستم به صورت عملی و در شرایط واقعی با این مسیرها کار کرده و آمادگی لازم را کسب کرده است.
ساختن ظرفیت برای مقابله با شکست
ظرفیت سیستم برای حفظ عملکرد در مواجهه با شکست به دو شکل مسیرهای افزونه و مسیرهای جایگزین وجود دارد. مسیر افزونه به معنی توانایی انجام همان کار به همان شکل در صورت بروز مشکل است، مثل جایگزین کردن یک قطار خراب با قطاری از قطارهای پشتیبان در یک سیستم حمل و نقل شهری. مسیر جایگزین اما به معنای دستیابی به همان مقصد، اما از طریق مسیر یا روش کاملاً متفاوت است؛ مثلاً اگر یک خط راهآهن به دلیل تعمیرات بسته شود، سیستم با استفاده از مسیرهای دیگر یا حتی اتوبوسها میتواند اتصال بین ایستگاهها را حفظ کند. سیستمهای تابآور ممکن است مقاوم باشند و تعداد زیادی مسیر افزونه داشته باشند یا چابک باشند و توانایی تغییر مسیر زیاد، و معمولاً ترکیبی از هر دو ویژگی را دارند.
اما فقط داشتن ظرفیت کافی نیست، چرا که بار کاری که به اجزای فعال منتقل میشود، ممکن است باعث شکست دومرحلهای شود. مثلاً در بیمارستانی با سه دستگاه دیالیز که هر کدام ۷۰ درصد ظرفیت کار میکنند، خرابی یکی باعث میشود دو دستگاه دیگر فشار زیادی را تحمل کنند و احتمال خرابی آنها افزایش یابد.
اطمینان از توانایی تغییر مسیر
داشتن ظرفیت اضافی کافی نیست، بلکه سیستم باید توانایی عملی برای استفاده از آن ظرفیت را داشته باشد. این توانایی پلی است میان ظرفیت نظری و ظرفیت عملی. برای مثال، یک شرکت برق ممکن است نیروگاه هستهای داشته باشد و نیروگاه زغالسنگی را به عنوان گزینه پشتیبان، اما مهارت و دانش لازم برای مدیریت نیروگاه زغالسنگی متفاوت است و ممکن است هزینه یا زمان زیادی لازم باشد تا سیستم به طور مؤثر به آن سو تغییر مسیر دهد، بنابراین تابآوری عملیاتی واقعی ندارد.
یک عامل مهم اما کمتر دیده شده، اختیار یا مجوز تغییر است. ممکن است سیستم ظرفیت و توانایی داشته باشد، اما افراد مسئول اجازه فعالسازی آن را نداشته باشند. مثلاً در اورژانس بیمارستان، تقریباً همه کارکنان میتوانند بیماران را به بخشهای حیاتی هدایت کنند، اما باز یا بسته کردن کل بخشها معمولاً فقط از عهده افراد خاصی برمیآید. بنابراین داشتن توانایی کافی نیست، اختیار و مجوز تغییر نیز ضروری است.
کسب تجربه از طریق تمرین شرایط بحرانی
بسیاری از برنامههای اضطراری، توانایی واقعی سیستمها در مواجهه با تغییرات ناگهانی و پیچیده را بیش از حد تخمین میزنند. اگر این برنامهها فقط نوشته شوند و به طور جدی تمرین نشوند، در بهترین حالت توهماند و در بدترین حالت خطرناک. حتی سیستمهایی که ظرفیت و توانایی و اختیار استفاده از آن را دارند، بدون تمرین قادر به تابآوری واقعی نیستند.
اگرچه نمیتوان تمام سناریوهای شکست احتمالی را پیشبینی کرد، اما میتوان شرایط بحرانی محتمل را شناسایی کرد و سیستم را برای مقابله با آنها آماده نمود. بیمارستانها معمولاً تمرینهای شبیهسازی بحران مثل زلزله یا خرابی گسترده سیستمهای کامپیوتری را انجام میدهند. این تمرینها ظرفیتها و تواناییها را آزمایش و اطمینان میدهند که برنامههای روی کاغذ با واقعیت تطبیق دارد. این تمرینها به کشف مشکلاتی مانند برنامههای بهروزرسانی نشده یا قفل شدن درب تجهیزات پشتیبان کمک میکنند. بیمارستانهای تابآور با بهرهگیری از این آموزشهای عملی، پروتکلها و منابع خود را بهبود میبخشند تا در شرایط بحرانی بهتر عمل کنند.
اجرای مدل ACE برای ارتقای تابآوری عملیاتی
تابآوری عملیاتی یک ویژگی پویا و در حال تحول است که حفظ و بهبود آن نیازمند روندی مستمر است. مدل ACE راهکاری کاربردی برای این هدف ارائه میدهد. برای بهکارگیری این مدل، ابتدا چالش یا نقطه احتمالی شکست سیستم را شناسایی کنید.
ابتدا ظرفیت سیستم برای مقابله با آن شکست را بررسی کنید: سیستم شما در مواجهه با این چالش چگونه واکنش نشان میدهد و چه مسیرهای افزونه و جایگزینی دارد؟ سپس توانایی سیستم را برای استفاده از این مسیرها ارزیابی کنید: آیا مهارت و اختیار لازم برای این تغییر وجود دارد؟ در نهایت، ببینید آخرین بار چه زمانی سیستم در شرایط مشابه تمرین کرده است. اگر مدت زیادی گذشته یا تغییرات زیادی رخ داده، لازم است تمرین دوباره انجام شود.
