وقتی صحبت از دوران نوجوانی به میان میآید، یکی از رایجترین باورها این است که دوستان و همسالان مهمترین نقش را در زندگی نوجوانان ایفا میکنند و والدین بهتدریج تأثیر خود را از دست میدهند. نوجوانی اغلب بهعنوان دورهای توصیف میشود که در آن پیوندهای عاطفی با والدین کمرنگتر میشود و جای خود را به روابط دوستانه و همسالان میدهد. در این چارچوب، دوستان به منبع اصلی حمایت هیجانی، تأیید اجتماعی و هویتیابی تبدیل میشوند و نقش والدین بیشتر به نظارت حداقلی محدود میشود.
این روایت اگرچه تا حدی با تجربهی نوجوانی در بسیاری از جوامع همخوانی دارد، اما تصویری کامل و جهانشمول ارائه نمیدهد. در واقع، این برداشت بیش از آنکه یک واقعیت جهانی باشد، بازتاب نگاه فرهنگی خاصی به رشد و تحول نوجوانان است. همین مسئله پژوهشگران را بر آن داشت تا این پرسش را در زمینهای متفاوت بررسی کنند: در مواجهه با فشارهای روانی جدی مانند قلدری، حمایت چه کسانی برای نوجوانان اهمیت بیشتری دارد؛ دوستان یا والدین؟
بررسی تجربی نقش حمایت در نوجوانان آفریقایی
برای پاسخ به این پرسش، دادههای بیش از ۲۵۰۰ نوجوان ۱۱ تا ۱۷ ساله در کشور بنین واقع در غرب آفریقا مورد تحلیل قرار گرفت. این دادهها از پیمایش جهانی سلامت دانشآموزان سازمان جهانی بهداشت استخراج شده بودند؛ طرحی بینالمللی که با استفاده از پرسشنامههای خودگزارشی، رفتارهای پرخطر و عوامل محافظتی مرتبط با سلامت نوجوانان را در کشورهای با درآمد پایین و متوسط بررسی میکند.
نتایج اولیه مطابق با یافتههای پیشین بود. نوجوانانی که تجربهی قلدری داشتند، بهطور معناداری بیشتر دچار مشکلات سلامت روان میشدند؛ از جمله احساس تنهایی، پریشانی هیجانی و حتی افکار خودکشی. اما یافتهی کلیدی پژوهش در جایی آشکار شد که نقش منابع حمایت اجتماعی مورد بررسی قرار گرفت. برخلاف انتظار، حمایت همسالان نتوانست بهطور معناداری اثرات منفی قلدری بر سلامت روان نوجوانان را توضیح دهد. در مقابل، حمایت والدین بهعنوان یک عامل محافظتی قدرتمند ظاهر شد. نوجوانانی که احساس میکردند از سوی والدین خود حمایت میشوند، حتی در صورت تجربهی قلدری، سطح پایینتری از مشکلات روانی را گزارش کردند.
نگاه غربی به رشد نوجوان و محدودیتهای آن
بخش عمدهی نظریهها و شواهد مربوط به رشد نوجوانان از پژوهشهایی سرچشمه میگیرد که در جوامع موسوم به WEIRD انجام شدهاند؛ جوامعی که غربی، تحصیلکرده، صنعتی، ثروتمند و دموکراتیک هستند. در این جوامع، استقلال فردی و خودمختاری ارزش محوری تلقی میشود و نوجوانی اغلب بهعنوان مرحلهای از جدایی هیجانی از والدین و افزایش اتکا به همسالان تعریف میگردد.
این دیدگاه تأثیر عمیقی بر سیاستگذاریها و مداخلات سلامت روان نوجوانان داشته است. بسیاری از برنامههای پیشگیری از قلدری و ارتقای سلامت روان، تمرکز اصلی خود را بر روابط همسالان، آموزش مهارتهای اجتماعی و تقویت شبکههای دوستی قرار دادهاند. در چنین رویکردهایی، خانواده و والدین اغلب نقشی حاشیهای یا ثانویه دارند، گویی که اهمیت آنها با ورود فرزند به نوجوانی بهطور طبیعی کاهش مییابد.
حمایت والدین در دوران نوجوانی از منظر فرهنگی
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که چنین رویکردی نمیتواند برای همهی زمینههای فرهنگی معتبر باشد. نقش والدین در دوران نوجوانی بهشدت وابسته به بافت فرهنگی و ارزشهای اجتماعی هر جامعه است. در بسیاری از جوامع آفریقایی، از جمله بنین، خانواده و پیوندهای خانوادگی جایگاهی محوری دارند و ارزشهای جمعگرایانه نقش مهمی در شکلگیری هویت نوجوانان ایفا میکنند.
در این زمینههای فرهنگی، تنظیم هیجانی، رفتار اجتماعی و احساس امنیت روانی نوجوانان بیش از آنکه تحت تأثیر روابط همسالان باشد، به کیفیت رابطه با والدین و میزان حمایت آنها وابسته است. بنابراین، حمایت والدین در دوران نوجوانی نهتنها از بین نمیرود، بلکه میتواند بهعنوان یکی از مهمترین عوامل محافظتی در برابر فشارهای اجتماعی و روانی، از جمله قلدری، عمل کند. این یافتهها نشان میدهد که مداخلات سلامت روان که بهصورت یکسان برای همهی فرهنگها طراحی میشوند، ممکن است اثربخشی محدودی داشته باشند.
پیامدها برای مداخلات ضد قلدری و سلامت روان
نتایج این پژوهش به این معنا نیست که نقش دوستان و همسالان در نوجوانی بیاهمیت است، بلکه تأکید میکند که تمرکز انحصاری بر آنها کافی نیست. برنامههای مقابله با قلدری که صرفاً بر پویاییهای همسالان یا محیط مدرسه متمرکز هستند، ممکن است در برخی بافتهای فرهنگی نتوانند بهطور مؤثر از سلامت روان نوجوانان محافظت کنند.
مداخلاتی که والدین و خانوادهها را بهطور فعال درگیر میکنند و بر تقویت ارتباط عاطفی، حضور هیجانی، نظارت حمایتی و گفتوگوی والد–نوجوان تأکید دارند، میتوانند تأثیر عمیقتری در کاهش پیامدهای روانی قلدری داشته باشند. این رویکرد نهتنها با واقعیتهای فرهنگی بسیاری از جوامع همخوانتر است، بلکه نگاه جامعتری به سلامت روان نوجوانان ارائه میدهد.
نقش والدین و مدارس در حمایت از نوجوانان
برای والدین، این یافتهها پیام روشنی دارد. نقش شما در دوران نوجوانی فرزندتان از بین نمیرود، حتی اگر نوجوانتان ظاهراً فاصلهگرفته، کمحرف یا بیش از گذشته درگیر روابط دوستانه باشد. حضور هیجانی، گرمی رابطه و احساس در دسترس بودن والدین میتواند سپری قدرتمند در برابر آسیبهای اجتماعی و روانی باشد.
برای مدارس و نظامهای آموزشی نیز این نتایج حاوی نکتهای اساسی است. تلاشهای مقابله با قلدری باید فراتر از کلاس درس و روابط همسالان گسترش یابد و خانوادهها را بهعنوان بخشی جداییناپذیر از فرآیند مداخله در نظر بگیرد. تقویت همکاری میان مدرسه و والدین، بهویژه در جوامع با تنوع فرهنگی بالا، میتواند اثربخشی برنامههای سلامت روان نوجوانان را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
