همسو کردن روانشناسی با علوم «سخت» مانند فیزیک یا زیستشناسی منابع و اعتبار بیشتری برای این رشته فراهم میآورد، اما این دستاوردها هزینههای پنهانی هم دارد. در تلاش روانشناسی برای تبدیل شدن به یک علم سخت، تجربه ذهنی و تجربه انسانی تا حد زیادی مشروعیت خود را از دست داده است. تأکید بر عینیت در علم روانشناسی نه تنها انسانیت را از تجربه روانی جدا میکند، بلکه بیماریهای روانی را نیز انگزده و افرادی که با این مشکلات مواجهاند را منزوی میسازد.
سیاستهای دانشگاهی و اهمیت نامها
هنری کیسینجر، وزیر خارجه پیشین آمریکا و برنده جایزه صلح نوبل، با طنز گفته بود سیاستهای دانشگاهی بهویژه بدجنسانهاند زیرا «میزان اهمیت آنها بسیار کم است». به عنوان مدیر پیشین برنامه مطالعات دفاعی دانشگاه هاروارد، کیسینجر با سیاستهای دانشگاهی آشنا بود، جایی که تقریباً هر اختلاف نظری به یک مسئله حیاتی تبدیل میشود که افراد حاضرند برای آن مبارزه کنند.
این شرایط باعث میشود اساتید جوان نتوانند به راحتی بین مسائل واقعاً مهم و آنچه قابل نادیده گرفتن است، تفاوت قائل شوند. من زمانی که اولین شغل دانشگاهی خود را شروع کردم، شاهد اختلاف گروههای رقیب درباره یک سؤال به ظاهر ساده بودم: آیا باید نام دپارتمان روانشناسی را به «دپارتمان علوم روانشناسی» تغییر دهیم یا نه؟
از بیرون، این مسئله ممکن است کماهمیت به نظر برسد، همانطور که کیسینجر اشاره کرده بود. در ابتدا، برای من نیز همینطور به نظر میرسید. چرا باید در یک بحث بیفایده طرفی بگیرم و ریسک کنم که با افرادی که چندان نمیشناختم، دشمنی کنم؟ اگر در آن زمان فیسبوک یا تیکتاک وجود داشت، احتمالاً در گوشهای از جلسه مینشستم و ویدئوهای AI از خرسهای گریزلی که بچه گربههای رها شده را پرستاری میکنند، تماشا میکردم. سالها بعد، وقتی استاد ارشد در دانشگاه دیگری شدم، واکنش من کاملاً متفاوت بود. با دو دهه تجربه، متوجه شدم این بحث تا چه حد اهمیت دارد و چگونه هویت شکننده روانشناسی میان علوم را تحت تأثیر قرار میدهد.
همراستایی با علوم سخت و هزینههای آن
دهههاست که بسیاری از روانشناسان دانشگاهی تلاش کردهاند خود را با علوم «سخت» مانند فیزیک، زیستشناسی و پزشکی تطبیق دهند. این رشتهها از جایگاه اجتماعی بالاتری برخوردارند که به معنای دریافت بودجه بیشتر و اعتبار علمی بالاتر است. به زبان ساده، هرچه روانشناسی بیشتر خود را به علوم سخت نزدیک کند، منابع و فرصتهای بیشتری در اختیار خواهد داشت.
از این منظر، تغییر نام دپارتمان روانشناسی به «دپارتمان علوم روانشناسی» منطقی به نظر میرسد. اما این رویکرد، هرچند عملی، دارای پیامدهای منفی هم هست. علیرغم پیشرفتهای مدرن در نورورسانهها و مدلهای ریاضی پیچیده، روانشناسی هنوز یک علم سخت نیست و وانمود کردن آن به عنوان یک علم سخت، انسانهایی را که تلاش داریم به آنها کمک کنیم، از تجربه انسانی تهی میکند.
از روانکاوی تا رفتارگرایی تجربی
کلمه «روانشناسی» به معنای «علم (-شناسی) روح، ذهن یا روان انسان (psyche)» است. هرچند ترکیب علم با کلماتی مانند روح و روان امروزه نامتعارف به نظر میرسد، اما همیشه اینگونه نبوده است. در اواخر دهه ۱۸۹۰، روانکاوی فروید وارد فرهنگ آمریکا شد، همزمان با آغاز آزمایشگاههای روانشناسی تجربی در چند دانشگاه ایالات متحده. روانکاوی و روانشناسی تجربی رویکردهای کاملاً متفاوتی به فهم رفتار انسان ارائه میدادند و رقابت نوپایی شکل گرفت.
در دو دهه بعد، روانکاوی رشد کرد و به اوج خود رسید، بهویژه با نظریه روان انسان فروید در سال ۱۹۲۳ که شامل «اید»، «ایگو» و «سوپرایگو» بود. فروید ساختار و عملکرد روان را از تجربههای ذهنی گزارش شده توسط بیماران خود استنتاج میکرد، با استفاده از روانکاوی و تحلیل رویا. رویکرد تجربی، در مقابل، بر رفتارهای خارجی و قابل اندازهگیری تمرکز داشت.
برای سه دهه، روانکاوی و روانشناسی تجربی همزیستی داشتند و بحثهای سازندهای بین فروید و روانشناسان آمریکایی، از جمله جی. استنلی هال، بنیانگذار و اولین رئیس انجمن روانشناسی آمریکا، برقرار بود. اما در دهه ۱۹۳۰، روانشناسی تجربی و رفتارگرایی جای روانکاوی را به عنوان پارادایم غالب گرفتند. ذهنیت و روان بهعنوان موضوعی علمی مورد استهزاء قرار گرفتند.
حسادت به فیزیک و منطقیگرایی
بین سالهای ۱۹۲۲ تا ۱۹۳۶، گروهی از ۲۰ فیزیکدان و فیلسوف در وین اتریش، جایی که فروید نظریه روانکاوی را توسعه داده بود، دیدار کردند. این گروه که به «حلقه وین» مشهور شد، علم را بازتعریف کردند و تنها رویدادهای خارجی قابل اندازهگیری و تأییدشده توسط بیش از یک ناظر را معتبر دانستند.
این فلسفه جدید، به نام «پوزیتیویسم منطقی»، از پیشرفتهای شگفتانگیز فیزیک در اوایل قرن بیستم الهام گرفته بود، از جمله نظریههای نسبیت انیشتین که مشاهدات دنیای فیزیکی را توضیح میداد. روانشناسان دانشگاهی به سرعت این فلسفه را پذیرفتند، اگرچه با کشمکش داخلی. تجربه ذهنی—که از زمان یونان باستان منبع شناخت انسان بوده—نامشروع تلقی شد. انسانها صرفاً اشیاء مطالعه شدند و دیگر سوژه تجربه خود نبودند. روانشناسی در تلاش خود برای تبدیل شدن به علم سخت، روح خود را قربانی کرد.
پیامدهای امروز
روانشناسی عینی جدید اکنون به قدری رشد کرده است که هزینههای کنار گذاشتن روان تقریباً نامرئی شدهاند. بزرگترین هزینه آن، درک ناقص و تحریفشده از بیماریهای روانی برای خود ما و مراجعان ماست. روانشناسی مدرن چکلیستها و مقیاسهای رتبهبندی زیادی ایجاد کرده و روانپزشکی، رشته خواهر، DSM را با صدها تشخیص تدوین کرده است. این روشها بیماری روانی را به شیء قابل مشاهده توسط دیگران تبدیل میکنند، مطابق با دستورالعملهای علوم سخت. این مزایا را دارد، اما در عین حال بیماری روانی را از انسانیت تهی و انگزده میکند. بیماری روانی خارج از تجربه انسانی وجود ندارد. وقتی این تجربه حذف شود، بیماری تبدیل به یک شیء ذهنی میشود؛ چیزی که باید شکل داده، تغییر داده و کنترل شود. چیزی که ما و مراجعان ما قربانی آن هستیم.
بازگرداندن تجربه ذهنی به روانشناسی
راه حل جزئی، بازگشت به تجربه ذهنی است، با دریافت افشاگریهای شخصی افرادی که از بیماری روانی رنج میبرند و تلفیق این گزارشها در علم. باید نه تنها علم عینی را مطالعه کنیم، بلکه روایتهای افراد درباره تجربه خود از بیماری روانی را نیز بخوانیم. با این کار، بیماری روانی انسانی، ملموس و بدون انگ معرفی میشود.
اکثر بیماریهای روانی طولانیمدت هستند. بله، ممکن است شدت آنها کم یا زیاد شود و به درمان پاسخ دهند، اما به ندرت به طور کامل ناپدید میشوند. وقتی ما و مراجعانمان آموزش داده میشویم که بخشی از وجود پایدار و اساسی خود را رد کنیم، نگرش منفی نسبت به بیماری روانی تقویت میشود و شرم در روان نفوذ میکند. در پایان، با یک جمله کوتاه آغاز کردم و با همان پایان میدهم: تصور دنیای روانشناسی بدون شک یک چالش است، اما لازم نیست همیشه اینگونه باشد.
