به گزارش روان ۲۴ – به نقل از ایرنا، بحرانهای اجتماعی بهطور مستقیم و عمیق بر سلامت روان جامعه اثر میگذارند. در چنین شرایطی، روانشناسان در خط مقدم بازسازی امنیت روانی قرار دارند؛ اما اگر آموزشهای تخصصی و متناسب با نوع بحران برای مداخله بههنگام به آنها ارائه نشود، میزان اثربخشی این مداخلات با تردیدهای جدی روبهرو خواهد بود.
در بحرانهای اجتماعی، الگوهای هیجانی جامعه دستخوش تغییر میشود؛ تنش، سوگ جمعی، خشم، بیاعتمادی و فرسودگی روانی شکل تازهای به خود میگیرند و همین موضوع ضرورت بازنگری و بهروزرسانی مداخلات روانشناختی را دوچندان میکند. بازآموزی روانشناسان در این شرایط اهمیتی حیاتی دارد، چراکه آنها با پدیدههای نوظهوری مواجه میشوند؛ از مدیریت هیجانات جمعی و ارتباطگیری در شرایط بحران گرفته تا مواجهه با روایتهای رسانهای، اخبار ناگوار و سوگهای مبهم و حلنشده.
در نبود این بهروزرسانیها، مداخلات درمانی ممکن است ناکارآمد، سادهانگارانه یا حتی بیارتباط با واقعیت اجتماعی باشند. از سوی دیگر، بازآموزی مستمر میتواند به ارتقای اخلاق حرفهای، کاهش فرسودگی شغلی متخصصان و در نهایت افزایش تابآوری روانی جامعه منجر شود. به همین دلیل، این فرآیند باید بهعنوان بخشی ساختاریافته از سیاستهای سلامت روان در دوران بحران در نظر گرفته شود.
بازآموزی در بخش دولتی یا خصوصی؟
در وضعیت کنونی، شکاف قابلتوجهی میان سیاستهای آموزشی در بخش دولتی و واقعیتهای میدانی بخش خصوصی دیده میشود. بخش دولتی معمولاً برای روانشناسان شاغل در مجموعههای خود برنامههای بازآموزی برگزار میکند، اما از آنجا که حجم مراجعان در مراکز دولتی بهطور نسبی کمتر است و ماهیت مراجعات نیز محدودتر به نظر میرسد، این آموزشها الزاماً بازتابدهنده تنوع و پیچیدگی چالشهایی نیست که روانشناسان بخش خصوصی با آن روبهرو هستند.
در بخش خصوصی، تعداد مراجعان بیشتر است، الگوهای مسائل روانی متنوعترند و تقاطع مشکلات فردی با بحرانهای اجتماعی به شکلی پیچیدهتر بروز میکند. به همین دلیل، نیاز به مداخلات بهروز، چندرشتهای و مبتنی بر شواهد علمی در این بخش پررنگتر احساس میشود.
چرا بازآموزی روانشناسان در بحرانهای اجتماعی اهمیت دارد؟
محمدرضا شالبافان، روانپزشک و مدیر دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در گفتوگو با خبرنگار سلامت ایرنا با اشاره به شرایط خاص کشور گفت: متأسفانه در ایران بهصورت دورهای با حوادث طبیعی و غیرطبیعی مختلفی مواجه هستیم و یکی از وظایف اساسی نظام سلامت این است که برای شرایط حین بحران و پس از آن آمادگی کامل داشته باشد.
وی افزود: حمایتهای روانی-اجتماعی در بحرانها از وظایف مهم دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت است که با همکاری سایر نهادهای ذیربط از جمله سازمان بهزیستی، جمعیت هلالاحمر، سازمان مدیریت بحران و دیگر دستگاهها انجام میشود. شالبافان ادامه داد: بر همین اساس، تمامی روانشناسانی که در نظام بهداشتی و درمانی کشور و زیرمجموعه معاونتهای دانشگاههای علوم پزشکی فعالیت میکنند، در بدو استخدام دورههای آموزشی مشخصی را میگذرانند که یکی از آنها کارگاه سهروزه مدیریت بحرانها و بلایا است.
مدیر دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با تأکید بر غیرقابل پیشبینی بودن حوادث تصریح کرد: حادثه خبر نمیکند؛ به همین دلیل روانشناسان بخش دولتی پیش از وقوع بحرانها و در ابتدای ورود به نظام سلامت، با این آموزشها توانمند میشوند. البته در زمان بروز حوادث نیز نیاز به بازآموزی وجود دارد که بسیاری از این دورهها بهصورت متمرکز برگزار میشود؛ بهگونهای که روانشناسان آموزشوپرورش، هلالاحمر و سایر بخشها نیز در آن مشارکت دارند. بهعنوان نمونه، امسال سازمان مدیریت بحران شهر تهران یک دوره جامع برای روانشناسان بخشهای مختلف از جمله شهرداری تهران و سازمان بهزیستی برگزار کرد.
وی همچنین به افزایش تعداد روانشناسان آموزشوپرورش اشاره کرد و گفت: این نیروها در حال آموزش هستند و وزارت بهداشت نیز در قالب طرح «نماد» (نظام مراقبت اجتماعی دانشآموزان) در کنار آموزشوپرورش ایفای نقش میکند.
آیا بازآموزی روانشناسان در بخش دولتی کافی است؟
با وجود این اقدامات، روانشناسان شاغل در بخش خصوصی معمولاً کمتر در ساختارهای رسمی آموزشی قرار دارند و مسئولیت بهروز نگه داشتن دانش و مهارتهایشان بیش از هر چیز بر عهده خودشان است. این وضعیت میتواند به ناهمگونی کیفیت خدمات، فقدان زبان مشترک تخصصی میان درمانگران و افزایش فرسودگی شغلی منجر شود.
در شرایط فعلی، این پرسش مطرح میشود که آیا بازآموزیهای بخش دولتی توان پاسخگویی به نیازهای پیچیده روانشناسان در میدان واقعی را دارد؟ آیا منطقی نیست که بخشی از فرآیند بازآموزی روانشناسان دولتی به ساختارهای توانمند بخش خصوصی سپرده شود؛ ساختارهایی که ارتباط نزدیکتری با مسائل واقعی مراجعان دارند، از تنوع رویکردها و مهارتهای روز برخوردارند و میتوانند به ارتقای کیفیت خدمات، ایجاد زبان مشترک تخصصی و افزایش کارآمدی سیاستهای سلامت روان در مواجهه با بحرانهای اجتماعی کمک کنند؟
شالبافان در پاسخ به این موضوع اظهار کرد: روانشناسان شاغل در مراکز مهارتی و حرفهای میتوانند با اخذ مجوزهای لازم در دورههای آموزشی مختلف شرکت کنند. همچنین انجمن روانشناسی ایران و انجمن علمی روانپزشکان ایران نیز بهصورت دورهای کارگاههای جامع و معتبری برگزار میکنند. وظیفه وزارت بهداشت این است که آموزشهای مستمر و منظم را برای روانشناسان بخش دولتی فراهم کند.
وی افزود: این کارگاهها برای روانشناسان بخش خصوصی نیز بسیار مفید است. دانشگاههای علوم پزشکی مختلف کشور نیز در حوزه بازآموزی فعال هستند و در صورت وجود نیاز گسترده، وزارت بهداشت از همکاری با مراکز خصوصی و انجمنهای علمی غیردولتی استقبال میکند؛ البته کیفیت آموزش در این همکاریها اهمیت ویژهای دارد. شالبافان یادآور شد: در جریان جنگ ۱۲روزه، یک کارگاه آنلاین رایگان برای حدود هفت هزار روانشناس با همکاری انجمنهای علمی از جمله انجمن روانشناسی ایران و انجمن علمی روانپزشکان ایران برگزار شد که نمونهای از اهمیت حفظ رویکرد علمی در آموزشهاست.
وقتی شرایط روانی جامعه وخیمتر میشود
بحرانها و حوادث اجتماعی با انتشار اخبار ناگوار همراه هستند و این موضوع بهطور مستقیم سلامت روان افراد را تحت تأثیر قرار میدهد. در شرایطی مانند قطعی اینترنت، بسیاری از افرادی که جلسات درمانی آنلاین داشتند، ارتباطشان با روانشناس قطع شده و روند درمان را رها کردهاند. همزمان، سیل اخبار منفی و نگرانکننده نیز فشار روانی را تشدید میکند.
در بحرانهای اجتماعی، تجربه روانی مردم تنها به اضطراب یا ناراحتی کوتاهمدت محدود نمیشود؛ بلکه طیفی از پیامدهای پیچیده مانند سوگ جمعی، خشم اجتماعی، فرسودگی روانی و آشفتگی معنایی را در بر میگیرد. این وضعیت میتواند عملکرد روزمره افراد را مختل کرده و روابط بینفردی، تصمیمگیریها و حتی سلامت جسمی آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
مراجعه به روانشناس در چنین شرایطی به افراد کمک میکند واکنشهای خود را بهتر درک کنند، هیجاناتشان را تنظیم نمایند، منابع مقابلهای مؤثر را بازیابی کرده و از بروز آسیبهای ثانویهای مانند افسردگی، اضطراب مزمن یا اختلالات استرسی پیشگیری کنند. حضور متخصصان سلامت روان از گسترش روایتهای آسیبزا، رفتارهای پرخطر و تنشهای خانوادگی جلوگیری کرده و با افزایش تابآوری فردی و اجتماعی، به بازسازی نظم روانی جامعه در دوران بحران کمک میکند.
