فشارهای اقتصادی و نگرانی درباره تأمین هزینههای زندگی میتوانند روابط خانوادگی را تحت تأثیر قرار دهند. در شرایطی که بسیاری از خانوادهها با ناامنی شغلی، مشکلات مالی و بلاتکلیفی نسبت به آینده روبهرو هستند، بخشی از این فشارها ممکن است به شکل خستگی، کمحوصلگی و پرخاشگری در محیط خانه بروز پیدا کند. در این میان، کودکان نیز از تنشهای خانوادگی تأثیر میپذیرند؛ بهویژه زمانی که خشم و صدای بلند والدین به بخشی از تجربه روزمره آنها تبدیل میشود.
دکتر یگانه تمیمی، روانشناس بالینی، در گفتوگو با روان۲۴ با اشاره به افزایش فشارهای اقتصادی و شغلی بر خانوادهها، میگوید بخشی از پدران به دلیل مسئولیت تأمین هزینههای زندگی و نگرانیهای ناشی از شرایط اقتصادی، پس از بازگشت به خانه تحمل و حوصله کمتری برای تعامل با فرزندان و همسر خود دارند. به گفته او، پرخاشگری پدران در محیط خانواده میتواند تأثیر عمیقی بر کودکان داشته باشد و نباید آن را صرفاً یک واکنش معمولی به خستگی یا فشارهای روزمره دانست.
وقتی فشار اقتصادی به تنش در خانه تبدیل میشود
ناامنی شغلی، کاهش توان اقتصادی خانواده و دشواری تأمین مخارج زندگی، فشار روانی قابل توجهی بر اعضای خانواده وارد میکند. در چنین شرایطی، فردی که بخش مهمی از مسئولیت تأمین مالی خانواده را بر عهده دارد، ممکن است با نگرانی و فرسودگی بیشتری به خانه بازگردد. دکتر تمیمی معتقد است این فشارها در برخی خانوادهها به شکل کاهش حوصله، درگیری با همسر و پرخاشگری نسبت به فرزندان بروز پیدا میکند. پدری که بخش زیادی از روز را درگیر کار و دغدغههای مالی بوده، ممکن است نتواند پس از بازگشت به خانه زمانی آرام و باکیفیت را با فرزندانش سپری کند.
در چنین وضعیتی، تنشهای بیرون از خانه به روابط درون خانواده منتقل میشوند و فضای خانه که باید محیطی امن برای اعضای خانواده باشد، ممکن است به محل بروز خشم و تعارض تبدیل شود.
چرا پرخاشگری پدر میتواند برای کودک اثر عمیقتری داشته باشد؟
به گفته این روانشناس، یکی از نکات مهم در بررسی تأثیر رفتار والدین بر کودکان، میزان و نوع مواجهه آنها با هر یک از والدین است. کودکان معمولاً در طول روز زمان بیشتری را با مادران خود میگذرانند؛ در مقابل، در برخی خانوادهها زمان حضور پدر در کنار فرزندان به ساعات محدودی پس از پایان کار محدود میشود. او برای توضیح این تفاوت از یک مثال استفاده میکند: شنیدن صدای بوق خودروها در خیابان ممکن است بهتدریج برای فرد عادی شود، اما صدای ناگهانی و بلند بوق یک کامیون از پشت سر میتواند او را بهشدت غافلگیر کند. به همین ترتیب، وقتی کودک در طول روز بیشتر با مادر در ارتباط است، ممکن است به صدای او عادت بیشتری داشته باشد؛ اما فریاد پدری که زمان کمتری در کنار فرزند حضور دارد، میتواند برای کودک ناگهانیتر و تکاندهندهتر باشد.
این مقایسه بر اهمیت کیفیت تعامل پدر با فرزند تأکید میکند. محدود بودن زمان حضور پدر در خانه به این معنا نیست که رفتار او تأثیر کمتری دارد؛ چهبسا واکنشهای هیجانی و پرخاشگرانه در همان زمان کوتاه، تجربهای ناخوشایند و ماندگار برای کودک ایجاد کنند.
اختلاف والدین در برابر فرزندان؛ مسئلهای فراتر از یک مشاجره ساده
در برخی خانوادهها، پس از پرخاشگری پدر نسبت به کودک، مادر در حضور فرزندان از آنها حمایت میکند و با اعتراض به رفتار همسرش، خود نیز وارد مشاجره میشود. در چنین موقعیتی ممکن است پدر نیز به رفتار مشابه مادر در موقعیتهای دیگر اشاره کند و این پرسش را مطرح کند که چرا پرخاشگری او مورد انتقاد قرار میگیرد، اما رفتار مشابه مادر نادیده گرفته میشود. این وضعیت میتواند اختلاف میان والدین را به بخشی از تجربه کودک تبدیل کند. مسئله فقط صدای بلند یا یک مشاجره کوتاه نیست؛ بلکه تکرار تنش و قرار گرفتن کودک در میانه تعارض والدین نیز اهمیت دارد.
در چنین شرایطی، بهتر است والدین بهجای تبدیل اختلاف به تقابل در حضور فرزندان، درباره شیوه تعامل با کودک و مدیریت خشم خود گفتوگو کنند. حمایت از کودک و توجه به احساس امنیت او نباید به رقابت یا سرزنش متقابل والدین تبدیل شود.
چرا بعضی مردان برای حل مشکلات روانشناختی کمک نمیگیرند؟
دکتر تمیمی یکی دیگر از موانع کاهش تنش در خانواده را نگرش منفی برخی مردان نسبت به مراجعه به روانشناس و دریافت کمک تخصصی میداند. به گفته او، بعضی از مردان تصور میکنند مراجعه به متخصص سلامت روان نشانه ضعف است یا ممکن است باعث شود دیگران آنها را ناتوان یا بیمار تلقی کنند. این باورها میتوانند مانع مراجعه بهموقع شوند؛ درحالیکه کمک گرفتن از متخصص برای مدیریت فشار روانی، تعارضهای خانوادگی و مشکلات هیجانی، تفاوتی با مراجعه به پزشک برای مشکلات جسمی
ندارد.
همانطور که فرد برای بررسی فشار خون یا بیماری قلبی به متخصص مراجعه میکند، در مواجهه با مشکلات روانشناختی نیز میتواند از دانش و تجربه متخصصان این حوزه بهره بگیرد. مراجعه به روانشناس یا روانپزشک نه نشانه ضعف، بلکه اقدامی مسئولانه برای مراقبت از سلامت فرد و خانواده است.
سلامت روان پدران بخشی از سلامت خانواده است
فشارهای اقتصادی و اجتماعی ممکن است خارج از کنترل افراد باشند، اما شیوه مواجهه با این فشارها و تأثیر آنها بر روابط خانوادگی موضوعی است که نباید نادیده گرفته شود. پرخاشگری مکرر، تنش با همسر و کاهش کیفیت ارتباط با فرزندان میتوانند بهتدریج فضای عاطفی خانواده را تحت تأثیر قرار دهند. تغییر نگرش نسبت به دریافت خدمات روانشناختی، جدی گرفتن فشارهای روانی مردان و پذیرفتن مسئولیت رفتارهای هیجانی، میتواند گامی مهم در پیشگیری از تشدید تعارضهای خانوادگی باشد. سلامت روان پدران موضوعی جدا از سلامت همسر و فرزندان نیست؛ زیرا وضعیت روانی هر یک از اعضای خانواده بر کیفیت رابطه و احساس امنیت دیگران نیز اثر میگذارد.
