وقتی چند زن یک همسر دارند؛ درگیری میان همسران در فرهنگ‌های مختلف

پژوهشی میان‌فرهنگی نشان می‌دهد رقابت میان همسران یک مرد در ازدواج‌های چندزنی گاهی به درگیری مستقیم و حتی فیزیکی منجر می‌شود. پژوهشگر با بررسی گزارش‌های قوم‌نگارانه ۱۹ فرهنگ دریافت که در ۱۲ فرهنگ، گزارش‌هایی از پرخاشگری فیزیکی میان همسران وجود دارد.

این یافته با دیدگاهی که رقابت میان زنان را عمدتاً غیرمستقیم می‌داند، تفاوت دارد. البته پژوهشگر نمی‌گوید زنان ذاتاً خشونت‌طلب هستند. نتایج بیشتر نشان می‌دهند که شرایط رقابت، ارزش منابع و پیامدهای احتمالی اختلاف می‌توانند بر نوع رفتار رقابتی تأثیر بگذارند.

چرا همسران یک مرد با یکدیگر رقابت می‌کنند؟

در ازدواج چندزنی، یک مرد هم‌زمان چند همسر دارد. در چنین شرایطی، زنان ممکن است برای دریافت توجه عاطفی و جنسی همسر، منابع مادی و جایگاه خانوادگی با یکدیگر رقابت کنند.

پژوهشگر در گزارش‌های قوم‌نگارانه دریافت که رقابت برای جلب توجه و ترجیح همسر مهم‌ترین زمینه اختلاف میان همسران بود. این عامل در ۱۴ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ، یعنی ۷۳.۷ درصد نمونه، دیده شد.

حسادت درباره محل خواب، نگرانی از جایگزین شدن و رقابت برای دریافت محبت از همسر، نمونه‌هایی از این نوع رقابت بودند.

رقابت بر سر منابع مادی در رتبه بعدی قرار داشت. این موضوع در ۷ فرهنگ، معادل ۳۶.۸ درصد نمونه، مطرح شده بود. غذا، زمین‌های کشاورزی، دام و نحوه تقسیم منابع میان فرزندان از جمله عواملی بودند که می‌توانستند اختلاف ایجاد کنند.

جایگاه اجتماعی نیز گاهی به موضوع رقابت تبدیل می‌شد. پژوهشگر این نوع رقابت را در ۵ فرهنگ، معادل ۲۶.۳ درصد نمونه، پیدا کرد. برای مثال، جایگاه «همسر ارشد» در برخی جوامع اهمیت ویژه‌ای داشت.

آیا همسران با یکدیگر درگیر فیزیکی می‌شوند؟

یکی از یافته‌های مهم مطالعه به نوع رفتار رقابتی مربوط می‌شود.

پژوهشگر در ۱۲ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ، نمونه‌هایی از درگیری فیزیکی میان همسران پیدا کرد. این رقم معادل ۶۳.۲ درصد فرهنگ‌های بررسی‌شده است.

گزارش‌های قوم‌نگارانه رفتارهایی مانند ضربه زدن، گاز گرفتن و کشیدن مو را ثبت کرده بودند. در چند مورد نیز زنان از اشیایی مانند چوب برای حمله به رقیب استفاده کرده بودند.

شدت درگیری‌ها در فرهنگ‌های مختلف یکسان نبود. بعضی گزارش‌ها از درگیری‌های محدود خبر می‌دادند، در حالی که برخی موارد آسیب‌های جدی‌تری را نشان می‌دادند.

البته عدد ۶۳.۲ درصد به معنای آن نیست که ۶۳.۲ درصد زنان در این جوامع با همسران دیگر درگیر شده‌اند. این عدد فقط نشان می‌دهد که پژوهشگر در ۱۲ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ، گزارش‌هایی درباره پرخاشگری فیزیکی پیدا کرده است.

پرخاشگری کلامی چه نقشی داشت؟

رقابت میان همسران فقط به درگیری فیزیکی محدود نبود.

در ۱۰ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ، یعنی ۵۲.۶ درصد نمونه، گزارش‌هایی درباره پرخاشگری کلامی وجود داشت. مشاجره، فریاد زدن و توهین از جمله رفتارهایی بودند که گزارش‌های قوم‌نگارانه ثبت کرده بودند.

۶ فرهنگ نیز نوعی خصومت پنهان میان همسران را نشان می‌دادند. این رفتارها الزاماً به درگیری آشکار منجر نمی‌شدند و گاهی به شکل روابط سرد و خصمانه ادامه پیدا می‌کردند.

برخی گزارش‌ها روش‌های دیگری مانند استفاده از باورهای ماورایی، آسیب زدن به اموال رقیب یا خراب کردن غذای او را نیز توصیف کرده بودند.

آیا رقابت زنان همیشه غیرمستقیم است؟

برخی نظریه‌های روان‌شناسی تکاملی معتقدند زنان در بسیاری از موقعیت‌ها برای رقابت با زنان دیگر، بیشتر از روش‌های غیرمستقیم استفاده می‌کنند.

این دیدگاه با فرضیه بقا یا Staying Alive Hypothesis ارتباط دارد. بر اساس این فرضیه، آسیب فیزیکی می‌تواند برای زنان هزینه‌های بالایی داشته باشد؛ به‌ویژه زمانی که مراقبت از فرزندان نیز بر عهده آنهاست.

از این دیدگاه، زنان ممکن است در بسیاری از موقعیت‌ها به روش‌هایی مانند طرد اجتماعی، شایعه‌پراکنی یا آسیب زدن به اعتبار رقیب روی بیاورند.

اما پژوهش جدید تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که در شرایط خاص، زنان ممکن است از پرخاشگری مستقیم نیز استفاده کنند.

در ازدواج چندزنی، رقابت میان همسران می‌تواند به توجه همسر، منابع مادی و حمایت از فرزندان مربوط باشد. اگر این منابع ارزش زیادی داشته باشند، ممکن است برخی افراد برای دستیابی به آنها رفتارهای پرخطرتر را انتخاب کنند.

پژوهش چگونه انجام شد؟

Maryanne L. Fisher، پژوهشگر دانشگاه Saint Mary’s در کانادا، برای بررسی این موضوع از داده‌های eHRAF World Cultures استفاده کرد. این پایگاه مجموعه گسترده‌ای از گزارش‌های قوم‌نگارانه درباره جوامع مختلف جهان را در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

Fisher گزارش‌های مربوط به ۱۹ فرهنگ را بررسی کرد. این فرهنگ‌ها پنج منطقه بزرگ جهان، یعنی آفریقا، خاورمیانه، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی و اقیانوسیه را پوشش می‌دادند.

جوامع بررسی‌شده نیز از گروه‌های شکارچی ـ گردآورنده تا جوامع کشاورزی را شامل می‌شدند.

پژوهشگر گزارش‌ها را در چهار حوزه اصلی دسته‌بندی کرد:

• علت‌های رقابت میان همسران
• شیوه‌های رقابت و پرخاشگری
• روش‌های حل اختلاف
• راهکارهای پیشگیری از درگیری

یک کدگذار مستقل نیز همین دسته‌بندی را بررسی کرد. پژوهشگر سپس بر اساس مقایسه دو ارزیابی، برخی تعریف‌ها و دسته‌بندی‌ها را اصلاح کرد.

اختلاف میان همسران چگونه حل می‌شد؟

پژوهش فقط به بررسی درگیری‌ها نپرداخت. Fisher همچنین بررسی کرد که جوامع مختلف چگونه اختلاف میان همسران را مدیریت می‌کردند.

در ۹ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ، یعنی ۴۷.۴ درصد نمونه، شوهر در حل اختلاف نقش داشت. او ممکن بود میان همسران داوری کند یا آنها را از یکدیگر جدا کند.

در همین تعداد فرهنگ، جدایی دائمی نیز یکی از پیامدهای احتمالی اختلاف بود. برای مثال، یکی از زنان ممکن بود خانه را ترک کند یا شوهر او را از خانه خارج کند.

در ۸ فرهنگ، معادل ۴۲.۱ درصد نمونه، بستگان یا اعضای جامعه برای حل اختلاف مداخله می‌کردند.

در مقابل، گزارش‌های مربوط به مذاکره مستقیم میان خود همسران کمتر بودند.

جداسازی همسران می‌توانست از درگیری جلوگیری کند

برخی جوامع برای کاهش تنش، فاصله فیزیکی میان همسران را افزایش می‌دادند.

پژوهشگر در ۱۱ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ، یعنی ۵۷.۹ درصد نمونه، نوعی جداسازی فضایی همسران را پیدا کرد.

این جداسازی شکل‌های مختلفی داشت. برخی همسران در خانه‌های جداگانه زندگی می‌کردند. در بعضی جوامع نیز زنان محل پخت‌وپز یا فضای زندگی مستقل داشتند.

چنین ساختاری می‌توانست تماس روزمره و فرصت‌های درگیری را کاهش دهد.

چرا برخی مردان با خواهران ازدواج می‌کردند؟

یکی دیگر از الگوهای جالب مطالعه، چندزنی خواهرانه یا sororal polygyny بود.

پژوهشگر این الگو را در ۷ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ، یعنی ۳۶.۸ درصد نمونه، پیدا کرد. در این نوع ازدواج، یک مرد چند خواهر را به‌طور هم‌زمان به همسری خود درمی‌آورد.

یکی از توضیح‌های احتمالی این است که خواهران ممکن است نسبت به زنان غیرخویشاوند تعارض کمتری داشته باشند. نزدیکی خویشاوندی می‌تواند انگیزه برخی رفتارهای آسیب‌زننده را کاهش دهد؛ زیرا موفقیت و رفاه یک خویشاوند نزدیک تا حدی با منافع خود فرد ارتباط دارد.

البته این توضیح فقط یک فرضیه نظری است و مطالعه نمی‌تواند آن را به‌عنوان علت قطعی این الگوی ازدواج معرفی کند.

آیا این مطالعه نشان می‌دهد زنان خشونت‌طلب هستند؟

خیر. چنین برداشتی از یافته‌های پژوهش درست نیست.

مطالعه فقط یک موقعیت اجتماعی مشخص را بررسی کرد: رقابت میان همسران یک مرد در جوامعی که چندزنی در آنها وجود داشت.

بنابراین، نمی‌توان یافته‌ها را به زنان به‌طور کلی تعمیم داد. شرایط خانوادگی، فرهنگی و اجتماعی می‌توانند نوع رقابت و نحوه واکنش افراد به اختلاف را تغییر دهند.

پژوهشگر و سایر متخصصان نیز تأکید دارند که یافته‌ها بیشتر درباره انعطاف‌پذیری رفتار رقابتی در شرایط مختلف صحبت می‌کنند.

به بیان ساده، یک رفتار رقابتی ممکن است در یک شرایط به شکل غیرمستقیم ظاهر شود و در شرایطی دیگر به مواجهه مستقیم برسد.

محدودیت‌های پژوهش چیست؟

این مطالعه چند محدودیت مهم دارد.

نخست، پژوهشگر فقط ۱۹ فرهنگ را بررسی کرد. توزیع این فرهنگ‌ها در مناطق مختلف جهان نیز متوازن نبود. برای مثال، ۱۳ فرهنگ از ۱۹ فرهنگ در قاره آمریکا قرار داشتند و آفریقا فقط یک فرهنگ را در نمونه داشت.

به همین دلیل، نمی‌توان نتایج را به همه فرهنگ‌های جهان تعمیم داد.

دوم، Fisher رفتار افراد را مستقیماً مشاهده نکرد. او از گزارش‌های قوم‌نگارانه موجود استفاده کرد. این روش برای شناسایی الگوهای میان‌فرهنگی مفید است، اما محدودیت‌هایی نیز دارد.

گزارش‌های تاریخی ممکن است برخی رفتارها را بهتر از رفتارهای دیگر ثبت کرده باشند. درگیری‌های شدید و آشکار معمولاً توجه بیشتری جلب می‌کنند و احتمال دارد بیشتر در اسناد باقی بمانند.

در نتیجه، روش‌های غیرمستقیم رقابت ممکن است در داده‌های موجود کمتر از میزان واقعی خود دیده شده باشند.

محدودیت دیگر به اطلاعات مربوط به شدت و تعداد درگیری‌ها مربوط می‌شود. داده‌ها بیشتر نشان می‌دهند که یک رفتار در گزارش‌های مربوط به یک فرهنگ وجود داشته است و میزان دقیق وقوع آن را مشخص نمی‌کنند.

این یافته چه اهمیتی برای روان‌شناسی دارد؟

اهمیت اصلی پژوهش در ارائه تصویری پیچیده‌تر از رقابت میان زنان است.

یافته‌ها نشان می‌دهند پرخاشگری مستقیم و روش‌های غیرمستقیم می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. بنابراین، نمی‌توان رفتار رقابتی زنان را فقط با یک الگوی ثابت توضیح داد.

شرایط محیطی، ارزش منابع، میزان رقابت و هزینه احتمالی هر رفتار ممکن است در انتخاب راهبرد رقابتی نقش داشته باشند.

این دیدگاه می‌تواند به پژوهشگران کمک کند تا رقابت میان زنان را نه به‌عنوان یک ویژگی ثابت، بلکه به‌عنوان رفتاری وابسته به شرایط اجتماعی و محیطی بررسی کنند.

جمع‌بندی

پژوهشی میان‌فرهنگی، رقابت میان همسران یک مرد را در ۱۹ فرهنگ دارای ازدواج چندزنی بررسی کرد. پژوهشگر در ۱۲ فرهنگ از این مجموعه، گزارش‌هایی درباره درگیری فیزیکی میان همسران پیدا کرد.

مهم‌ترین عامل رقابت، تلاش برای جلب توجه و ترجیح همسر بود. رقابت بر سر منابع مادی و جایگاه اجتماعی نیز در برخی فرهنگ‌ها نقش داشت.

یافته‌ها نشان می‌دهند رقابت میان زنان همیشه به روش‌های غیرمستقیم محدود نمی‌شود. در شرایط خاص، پرخاشگری مستقیم نیز ممکن است رخ دهد.

با این حال، نباید از این مطالعه نتیجه گرفت که زنان ذاتاً پرخاشگر هستند. پژوهش فقط یک موقعیت اجتماعی خاص را بررسی کرده و بیشتر بر گزارش‌های قوم‌نگارانه تکیه دارد.

برای بررسی دقیق‌تر این موضوع، مطالعات آینده باید فرهنگ‌های بیشتری را بررسی کنند و در کنار داده‌های قوم‌نگارانه، از روش‌های مشاهده‌ای و داده‌های مستقیم نیز بهره ببرند.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

عنوان اصلی مقاله: The Battle of the Brides: Co-wife Competition and Aggression Across 19 Cultures

نویسنده: Maryanne L. Fisher

مرجع و مجله: Evolution and Human Behavior، جلد ۴۷، شماره ۶، سال ۲۰۲۶

شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): DOI: 10.1016/j.evolhumbehav.2026.106957

لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2026.106957

منبع خبر: PsyPost

عنوان خبر: When women share a husband, physical fights between co-wives are common across cultures