سیده مبینا محسنی تکیه
او با لبخندی مؤدبانه وارد اتاق شد و کوله‌پشتی‌اش را به آرامی کنار صندلی گذاشت؛ چنان محتاط که گویی نمی‌خواست کوچک‌ترین اختلالی در فضا ایجاد کند. حضورش آرام، کنترل‌شده و بی‌صدا بود اما این آرامش ظاهری، حکایت از تنشی پنهان داشت که در نگاه و رفتارهایش موج می‌زد. وقتی از او پرسیدم هفته‌اش چگونه گذشته، پاسخ داد: «خوب بود. فقط شلوغ. چیز خاصی نبود.» لحن یکنواخت و حالت بدن رسمی‌اش، ظاهراً هیچ نشانه‌ای از هیجان یا ناراحتی نشان نمی‌داد اما دستانش زیپ ژاکت را آن‌قدر محکم گرفته بودند که بند انگشتانش سفید شده بود؛ نشانه‌ای ظریف اما پرمعنا از هیجانی که مجال بروز پیدا نمی‌کرد.
در بسیاری از چارچوب‌های روانشناسی غربی، چنین رفتاری ممکن است به‌عنوان کم‌اهمیت جلوه دادن احساسات یا حتی فاصله عاطفی تفسیر شود. اما این برداشت، نگاهی سطحی و اغلب نادرست است که زمینه فرهنگی را نادیده می‌گیرد. در ادامه گفت‌وگو مشخص شد که او نه در حال خاموش کردن احساسات بود و نه قصد پنهان‌کاری داشت. آنچه دیده می‌شد، نوعی خویشتن‌داری هیجانی آموخته‌شده بود؛ باوری که می‌گوید رنج شخصی نباید برای دیگران بار روانی ایجاد کند، به‌ویژه برای کسانی که نقش حمایتگر دارند. در فرهنگ او، پاسخ آرام و مهار شده نه نشانه اجتناب بلکه جلوه‌ای از ادب، شأن و تلاشی آگاهانه برای حفظ تعادل رابطه‌ای بود.
هیجان عمیق در پوشش آرامش ظاهری
اگرچه ظاهرش آرام به نظر می‌رسید، در زیر آن جریان قدرتمندی از احساسات وجود داشت که نگه داشتنش برای او دشوار بود. وقتی با ملایمت گفتم: «احساس می‌کنم زیر حرف‌هایت چیزی سنگین‌تر وجود دارد»، سرش را پایین انداخت و قطره اشکی به آرامی فرو ریخت. این لحظه بازتاب پارادوکسی است که بسیاری از مراجعان در فرهنگ‌های جمع‌گرا تجربه می‌کنند؛ بیان هیجانی کم‌صدا در ظاهر، اما معنای هیجانی بسیار عمیق در درون.
اغلب درمانگران آموزش‌دیده در چارچوب‌های غربی، این سبک بیان را «مردم‌پسند» یا حتی بی‌احساسی تعبیر می‌کنند اما این برداشت، نتیجه سوءتفاهم و عدم توجه به هنجارهای فرهنگی است. در فرهنگ‌های جمع‌گرا، هویت فرد به‌صورت رابطه‌ای تعریف می‌شود و افراد هنگام ابراز احساسات، به تأثیر کلام خود بر دیگران توجه دارند. این رفتار نه مردم‌پسندی، بلکه نوعی تنظیم شدت هیجانی و مسئولیت‌پذیری رابطه‌ای است که در قالب سکوت‌ها، مکث‌ها و نشانه‌های ظریف بدنی بروز می‌کند.
اهمیت تنظیم فرهنگی برای جلوگیری از ناهم‌تنظیمی درمانی
اگر درمانگر از این زمینه فرهنگی بی‌خبر باشد، ممکن است هیجان را بیش‌ازحد آسیب‌شناسی کند یا به فشار آوردن زودهنگام مراجع روی آورد و آنچه واقعاً در میدان هیجانی جریان دارد را نادیده بگیرد. چارچوب درمانی C-P-R در این زمینه بسیار مؤثر است، زیرا درمانگر را وادار می‌کند مکث کند، سرعت روند درمان را کاهش دهد و تجربه مراجع را در سه سطح هم‌زمان بررسی کند: آنچه گفته می‌شود، چگونگی گفتن آن و آنچه در رابطه درمانی در حال وقوع است. وقتی معناهای فرهنگی در هر سه سطح دیده شوند، هیجان دقیق‌تر خوانده می‌شود و مراجع در نقطه واقعی خود ملاقات می‌شود.
هیجان هر فردی جدای از بستر فرهنگی‌اش قابل درک نیست. احساسات همواره در زمینه‌ای از هنجارها، ارزش‌ها و روابط معنا می‌یابند. برای هم‌تنظیمی عمیق در درمان، فهم هیجان بدون درک فرهنگ، به سوءتفاهم و ناکامی منجر می‌شود. درمانگر باید هم هیجان و هم فرهنگ را به‌عنوان دو روی یک سکه بفهمد تا بتواند به شکل واقعی و مؤثر به مراجع کمک کند.
