به گزارش روان ۲۴ به نقل از ایرنا، در روزهایی که سایه نااطمینانی و احتمال بازگشت تنش همچنان بر فضای جامعه سنگینی میکند، رفتار مصرفی مردم نیز آرامآرام تغییر کرده است؛ از صفهای مقطعی پمپبنزین و خریدهای هیجانی گرفته تا انبار خانگی برخی کالاها و چککردن مداوم قیمتها. کارشناسان معتقدند بخش مهمی از این رفتارها نه ناشی از نیاز واقعی، بلکه واکنشی روانی به اضطراب، بلاتکلیفی و احساس ناامنی نسبت به آینده است؛ وضعیتی که اگر مدیریت نشود، میتواند به عاملی برای تشدید بحران تبدیل شود.
ساعت هنوز به پایان روز نرسیده اما مقابل برخی جایگاههای سوخت، صف خودروها طولانیتر از روزهای عادی است. در فروشگاهها نیز بعضی مردم بیش از نیاز روزانه خرید میکنند؛ نه لزوماً بهدلیل کمبود کالا، بلکه از ترسِ کمبود احتمالی در آینده. این تصویر، فقط یک رفتار اقتصادی نیست؛ جامعهشناسان آن را بخشی از واکنش روانی جامعه در شرایط بحران و نااطمینانی میدانند؛ وضعیتی که در آن مردم تلاش میکنند با مصرف بیشتر احساس کنترل ازدسترفته خود را بازسازی کنند.
مصرف در روزهای بحران، فقط به خرید مواد غذایی یا صفهای پمپبنزین محدود نمیشود. الگوی مصرف جامعه در چنین شرایطی، طیف گستردهای از رفتارها را شامل میشود؛ از مصرف آب، برق و گاز گرفته تا سوخت، کالاهای اساسی، دارو و حتی مصرف اخبار و محتوای رسانهای.
در کشوری که موضوع تامین پایدار آب، انرژی به واسطه اعمال تحریم های ظالمانه دچار چالش شده است، مدیریت مصرف فقط یک توصیه اقتصادی یا اداری نیست، بلکه بخشی از تابآوری اجتماعی در شرایط بحران محسوب میشود، بهویژه در فضایی که سایه نااطمینانی ناشی از تجاوز دشمن و تنشهای منطقهای نیز بر جامعه سنگینی میکند، هرگونه رفتار هیجانی در مصرف میتواند فشار مضاعفی بر منابع و خدمات عمومی وارد کند.
تفاوت مهمی میان آمادگی منطقی و مصرف ناشی از اضطراب وجود دارد. ذخیره معقول و مدیریتشده برای روزهای بحرانی رفتاری طبیعی است، اما مصرف افراطی، خریدهای هیجانی، استفاده بیش از نیاز از سوخت، آب یا برق و هجوم ناگهانی به بازار، نهتنها کمکی به احساس امنیت عمومی نمیکند، بلکه میتواند خود به عاملی برای تشدید تنش روانی و بیثباتی اجتماعی تبدیل شود.
پس از جنگ ۴۰ روزه ناشی از تجاوز دشمن آمریکایی – صهیونیستی که ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، اگرچه فضای کشور از وضعیت درگیری مستقیم فاصله گرفته، اما تداوم تحلیلها و گمانهزنیها درباره احتمال بازگشت تنش، همچنان جامعه را در وضعیت آمادهباش روانی نگه داشته است.
در چنین فضایی، رفتار اقتصادی مردم نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. کارشناسان علوم اجتماعی معتقدند در شرایط بحران، جامعه فقط با تهدید بیرونی مواجه نیست؛ بلکه ذهن افراد نیز وارد نوعی حالت بقا میشود؛ حالتی که میتواند الگوی مصرف، تصمیمگیری و حتی روابط روزمره را تغییر دهد.
مصرف برای نیاز یا مصرف برای آرامکردن اضطراب؟
امیرحسین صالحی جامعهشناس و پژوهشگر رفتارهای اجتماعی میگوید: در بحرانها، بخشی از مصرف مردم دیگر مصرف منطقی و مبتنی بر نیاز واقعی نیست؛ بلکه مصرفی روانی و هیجانی است. افراد با خریدکردن، ذخیرهسازی یا حتی پرکردن باک خودرو، احساس میکنند بخشی از کنترل شرایط را دوباره به دست آوردهاند.
وی ادامه میدهد: این رفتار از نظر روانی قابل فهم است. همانطور که برخی افراد هنگام اضطراب دچار پرخوری عصبی میشوند، جامعه هم در شرایط نااطمینانی ممکن است به سمت مصرف هیجانی حرکت کند؛ زیرا خرید و ذخیرهسازی، بهصورت موقت احساس امنیت ایجاد میکند.
به گفته این جامعهشناس، مشکل زمانی آغاز میشود که این اضطراب به رفتار جمعی تبدیل شود: اگر جامعه به این باور برسد که هر لحظه ممکن است بحران بزرگتری رخ دهد، رفتارهای هیجانی گسترش پیدا میکند؛ از هجوم ناگهانی به پمپبنزینها گرفته تا خرید بیش از نیاز برخی کالاها. در چنین شرایطی، حتی اگر کمبودی واقعی وجود نداشته باشد، رفتار هیجانی جامعه میتواند خود به ایجاد کمبود مقطعی منجر شود.
در همین زمینه، رئیسجمهور نیز در نشستهای اخیر مرتبط با مدیریت مصرف انرژی و تقویت تابآوری کشور، بر ضرورت مواجهه واقعبینانه با شرایط اقتصادی و پرهیز از ارائه آمار غیرواقعی تأکید می کند.
دکتر پزشکیان با اشاره به شرایط جنگ اقتصادی و فشارهای بیرونی تصریح می کند که عادینمایی وضعیت یا ارائه اطلاعات نادرست میتواند به کاهش اعتماد عمومی و افزایش نااطمینانی در جامعه منجر شود؛ موضوعی که به گفته او، خود در رفتارهای مصرفی و الگوهای اقتصادی مردم اثرگذار است.
رئیسجمهور همچنین مدیریت مصرف و کاهش مصارف غیرضروری را یکی از پیششرطهای عبور از شرایط فعلی عنوان کرده و در همین چارچوب بر ضرورت شکلگیری یک بسیج عمومی برای اصلاح الگوی مصرف در سراسر کشور تأکید دارد.
به گفته وی، هدف دولت صرفاً اقدامات فنی نیست، بلکه ایجاد یک فرهنگ عمومی در حوزه مصرف انرژی است. به گفته او، مشارکت مساجد، مدارس، اصناف و گروههای مردمی میتواند نقش مهمی در کاهش مصرف و مدیریت منابع انرژی در سطح محلات داشته باشد.
وی همچنین با اشاره به شرایط کنونی کشور تأکید می کند که اصلاح الگوی مصرف باید به یک رفتار اجتماعی فراگیر تبدیل شود و دستگاههای اجرایی در کنار ظرفیتهای مردمی، برای کاهش مصرف برق، گاز و سایر منابع انرژی برنامهریزی کردهاند.
