بعضی کاربران هنگام تماشای ویدئوهای یک یوتیوبر احساس میکنند با دوستی قدیمی صحبت میکنند. آنها از اتفاقات زندگی تولیدکننده محتوا باخبر میشوند، برای موفقیتهایش خوشحال میشوند و حتی هنگام انتشارنشدن ویدئوی جدید دلتنگ او میشوند. این احساس نزدیکی گاهی چنان عمیق میشود که مخاطب، رابطهای عاطفی با فردی شکل میدهد که حتی او را از نزدیک ندیده است.
به گزارش روان۲۴، روانشناسان برای توصیف این تجربه از مفهوم «رابطه فرااجتماعی» استفاده میکنند. این اصطلاح به پیوند عاطفی یکطرفهای اشاره دارد که مخاطب با یک چهره رسانهای، مانند یوتیوبر، بازیگر یا تولیدکننده محتوا برقرار میکند. در این رابطه، مخاطب احساس نزدیکی میکند؛ اما تولیدکننده محتوا لزوماً شناخت شخصی یا ارتباط متقابلی با او ندارد.
چرا مخاطب احساس میکند یوتیوبر را از نزدیک میشناسد؟
یوتیوبرها معمولاً بخشهایی از زندگی روزمره، نگرانیها، شکستها و موفقیتهای خود را با مخاطبان به اشتراک میگذارند. صحبت مستقیم با دوربین، روایت تجربههای شخصی و انتشار منظم ویدئوها نیز به شکلگیری احساس آشنایی کمک میکند. وقتی مخاطب هر هفته ویدئوهای یک نفر را تماشا میکند، بهتدریج با لحن صحبت، عادتها و شیوه واکنش او آشنا میشود. این آشنایی میتواند احساس اعتماد و صمیمیت ایجاد کند. حتی ممکن است فرد هنگام مواجهه با یک مشکل شخصی، به یاد توصیههای همان یوتیوبر بیفتد.
پژوهشی در سال ۲۰۲۴ با مشارکت بیش از سه هزار نفر نشان داد افراد گاهی رابطه فرااجتماعی با تولیدکنندگان محتوای یوتیوب را برای پاسخگویی به نیازهای عاطفی خود مؤثر میدانند. شرکتکنندگان این روابط را از نظر تأمین برخی نیازهای عاطفی، مؤثرتر از ارتباط با آشنایان معمولی ارزیابی کردند؛ هرچند روابط نزدیک و واقعی همچنان جایگاه مهمتری داشتند. این یافته نشان میدهد احساس نزدیکی به چهرههای رسانهای لزوماً تجربهای بیفایده یا آسیبزا نیست. چنین ارتباطی میتواند برای بعضی مخاطبان احساس همراهی و آرامش ایجاد کند.
چه زمانی این صمیمیت مجازی به مسئله تبدیل میشود؟
رابطه فرااجتماعی زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بخش بزرگی از نیازهای عاطفی فرد را به خود اختصاص دهد. برای مثال، ممکن است مخاطب بهجای تقویت روابط دوستانه و خانوادگی، بیشتر وقت خود را صرف دنبالکردن زندگی یک تولیدکننده محتوا کند. پژوهشهای حوزه ارتباطات نشان میدهند دنبالکردن اینفلوئنسرها و شکلگیری روابط فرااجتماعی میتوانند با احساس تنهایی و برداشت افراد از حمایت اجتماعی ارتباط داشته باشند. البته این یافتهها به معنای آن نیست که دنبالکردن یوتیوبرها همیشه تنهایی را افزایش میدهد.
همچنین، مرور پژوهشهای انجامشده درباره ارتباط فرااجتماعی با چهرههای رسانهای نشان میدهد این روابط میتوانند با پیامدهای مثبت و منفی روانشناختی همراه باشند. بنابراین، نباید همه این ارتباطها را مفید یا زیانبار دانست. تفاوت مهم در این است که مخاطب تا چه اندازه میتواند میان ارتباط رسانهای و رابطه واقعی تمایز قائل شود. احساس صمیمیت با یک یوتیوبر به معنای شناخت متقابل یا وجود دوستی واقعی نیست.
در نهایت، رابطه فرااجتماعی بخشی از تجربه جدید انسان در فضای رسانهای است. این ارتباط میتواند احساس همراهی ایجاد کند و حتی به شناخت تجربههای مشترک کمک کند. بااینحال، حفظ روابط متقابل، حضور در جمعهای واقعی و ایجاد ارتباط با افراد نزدیک همچنان اهمیت زیادی دارد. تماشای یک یوتیوبر میتواند بخشی از زندگی روزمره باشد، اما نباید جای تمام ارتباطات انسانی را بگیرد.
