به گزارش روان۲۴، واقعیت مجازی یکی از فناوریهایی است که کاربرد آن در سلامت روان از سرگرمی و بازی فراتر رفته است. این فناوری با استفاده از هدستهای مخصوص، تصاویر سهبعدی و محیطهای تعاملی، فرد را وارد فضایی شبیه دنیای واقعی میکند. درمانگر نیز میتواند شرایط محیطی را متناسب با نیازهای مراجع تغییر دهد و میزان مواجهه او با محرکهای اضطرابآور را کنترل کند.
از مواجهه با ترس تا تمرین مهارتهای روانشناختی
یکی از کاربردهای مهم واقعیت مجازی در رواندرمانی، روش «مواجههدرمانی با واقعیت مجازی» است. در این روش، درمانگر فرد را بهتدریج در معرض موقعیتی قرار میدهد که از آن میترسد؛ اما این مواجهه بهجای دنیای واقعی، در یک محیط دیجیتال و کنترلشده اتفاق میافتد.
برای مثال، فردی که از ارتفاع میترسد میتواند با استفاده از هدست واقعیت مجازی وارد محیطی شبیه یک ساختمان بلند شود. درمانگر نیز ارتفاع، شدت محرکها و شرایط محیط را تنظیم میکند تا فرد بهتدریج با ترس خود روبهرو شود.
این روش برای بررسی و درمان برخی فوبیاها، اضطراب اجتماعی و اختلال استرس پس از سانحه مورد مطالعه قرار گرفته است. همچنین پژوهشگران کاربردهای آن را در اختلال وسواس فکریعملی و برخی مشکلات مرتبط با تصویر بدنی بررسی کردهاند.
واقعیت مجازی فقط به مواجهه با ترس محدود نمیشود. برخی برنامهها محیطهایی برای تمرین تعاملات اجتماعی، آموزش مهارتهای ارتباطی و توانبخشی شناختی فراهم میکنند. برای نمونه، افراد میتوانند در یک محیط شبیهسازیشده، موقعیتهایی مانند صحبت در جمع، حضور در اجتماع یا برقراری ارتباط با دیگران را تمرین کنند.
پژوهشهای جدید درباره اثربخشی این فناوری چه میگویند؟
مروری نظاممند که در مارس ۲۰۲۶ در مجله «فرانتیرز در سلامت دیجیتال» منتشر شد، نتایج ۴۱ کارآزمایی بالینی تصادفیسازیشده درباره درمانهای مبتنی بر واقعیت مجازی را بررسی کرد. این مطالعات اختلالاتی مانند اضطراب، مشکلات خلقی، اختلال استرس پس از سانحه، وسواس فکریعملی و اختلالات خوردن را پوشش میدادند.
یافتهها نشان دادند درمان مبتنی بر واقعیت مجازی در برخی اختلالات، بهویژه فوبیاهای مشخص، اضطراب اجتماعی و حملات هراس همراه با آگورافوبیا، عملکردی نزدیک به روشهای مواجههدرمانی در دنیای واقعی دارد. بااینحال، نتایج مربوط به افسردگی، مصرف مواد و اختلالات روانپریشی هنوز مقدماتی هستند و به پژوهشهای بیشتری نیاز دارند.
مطالعه دیگری که در مه ۲۰۲۶ در مجله پژوهشهای اینترنتی پزشکی منتشر شد، تأثیر واقعیت مجازی بر کاهش استرس را بررسی کرد. پژوهشگران در این فراتحلیل، ۳۹ مطالعه با مجموع ۴ هزار و ۲۴ شرکتکننده را ارزیابی کردند. نتایج نشان داد مداخلات مبتنی بر واقعیت مجازی بهطور میانگین با کاهش استرس ادراکشده و اضطراب و بهبود برخی شاخصهای هیجانی ارتباط دارند.
البته این یافتهها به معنای اثربخشی یکسان واقعیت مجازی برای همه اختلالات روانی نیست. نوع اختلال، محتوای محیط شبیهسازیشده، مدت جلسات و شیوه اجرای درمان میتوانند بر نتیجه تأثیر بگذارند.
واقعیت افزوده؛ فناوری دیگری برای کمک به درمانگران
در کنار واقعیت مجازی، واقعیت افزوده (AR) نیز بهعنوان ابزار تازهای در حوزه سلامت روان مورد توجه قرار گرفته است. این فناوری برخلاف واقعیت مجازی، محیط واقعی را حذف نمیکند؛ بلکه تصاویر و محرکهای دیجیتال را به فضای اطراف فرد اضافه میکند.
برای مثال، درمانگر میتواند با استفاده از واقعیت افزوده، محرکی مانند عنکبوت را در فضای واقعی اتاق نمایش دهد تا فردی که از این حیوان میترسد، در شرایطی کنترلشده با آن مواجه شود.
یک مرور نظاممند منتشرشده در سال ۲۰۲۵، نتایج ۱۳ مطالعه درباره کاربرد واقعیت افزوده در درمان اضطراب و اختلالات مرتبط را بررسی کرد. یافتهها برای استفاده از این فناوری در درمان فوبیاها امیدوارکننده بود؛ اما تعداد محدود مطالعات و کمبود کارآزماییهای بالینی معتبر، امکان نتیجهگیری قطعی را محدود میکرد.
با وجود این پیشرفتها، استفاده از فناوریهای immersive در درمان مشکلات روانشناختی با چالشهایی همراه است. هزینه تجهیزات، احتمال سرگیجه و خستگی ناشی از استفاده از هدست، تفاوت کیفیت نرمافزارها و کمبود شواهد درباره پیامدهای بلندمدت، از جمله محدودیتهای این روشها هستند.
متخصصان همچنین تأکید دارند که فناوری بهتنهایی جایگزین روانشناس یا روانپزشک نیست. درمانگر باید شرایط فرد را ارزیابی کند، نوع مداخله را انتخاب کند و روند درمان را زیر نظر بگیرد.
در مجموع، واقعیت مجازی و واقعیت افزوده میتوانند ابزارهای مکمل ارزشمندی برای رواندرمانی و توانبخشی روانشناختی باشند. توسعه این فناوریها فرصتی تازه برای تمرین مهارتها و مواجهه کنترلشده با موقعیتهای دشوار فراهم میکند؛ هرچند گسترش استفاده بالینی از آنها به پژوهشهای دقیقتر و استانداردهای درمانی مشخص نیاز دارد.
