ستایش ایدی زاده
روان‌درمان، به گزارش انجمن روانشناسی آمریکا (APA)، استفاده مراجعان از هوش مصنوعی برای دریافت حمایت روانی، خودتشخیصی و حتی کمک در فرایند درمان، به پدیده‌ای رو به گسترش تبدیل شده است. نتایج یک بررسی جدید APA نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از روان‌شناسان در جریان کار حرفه‌ای خود با مراجعانی روبه‌رو شده‌اند که از چت‌بات‌های هوش مصنوعی برای مسائل مرتبط با سلامت روان استفاده می‌کنند.
انجمن روانشناسی آمریکا در سال ۲۰۲۶ بیش از ۱۲۰۰ روانشناس دارای مجوز در آمریکا را که به‌طور مستقیم با مراجعان کار می‌کنند بررسی کرد. نتایج نشان داد ۷۷ درصد روان‌شناسان با مراجعانی صحبت کرده‌اند که از هوش مصنوعی برای دریافت حمایت، گفت‌وگو یا کمک در مسائل روانی استفاده کرده‌اند.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی دیگر فقط یک موضوع فناوری نیست. این فناوری به تدریج وارد رابطه میان متخصص و مراجع شده است و روان‌شناسان باید بدانند چگونه درباره استفاده مراجعان از آن گفت‌وگو کنند.
مراجعان چگونه از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند؟
بر اساس نتایج APA، ۳۹ درصد روان‌شناسان گفته‌اند مراجعانی داشته‌اند که از هوش مصنوعی برای خودتشخیصی استفاده کرده‌اند. این در حالی است که چت‌بات‌های عمومی برای تشخیص اختلالات روانی یا بیماری‌های پزشکی طراحی نشده‌اند.
حدود ۳۳ درصد روان‌شناسان نیز گفته‌اند مراجعانشان از هوش مصنوعی برای کمک به درمان یا فرایند روان‌درمانی استفاده می‌کنند. گروه دیگری از مراجعان نیز از AI برای خودانضباطی، یادآوری رفتارهای مطلوب یا دریافت جملات تأکیدی بهره می‌گیرند.
نکته قابل توجه‌تر این است که ۳۵ درصد روان‌شناسان گفته‌اند برخی مراجعان، هوش مصنوعی را به‌عنوان یک متخصص سلامت روان اضافی در نظر گرفته‌اند. البته این بررسی مشخص نمی‌کند که این افراد از ابزارهای تخصصی و معتبر سلامت روان استفاده کرده‌اند یا از چت‌بات‌های عمومی.
آیا استفاده از چت‌بات می‌تواند به مراجع کمک کند؟
همه تجربه‌های گزارش‌شده منفی نیستند.
در میان روان‌شناسانی که متوجه رابطه مراجعان با چت‌بات‌ها شده‌اند، ۷۱ درصد گفته‌اند مراجعان درباره سلامت روان خود با چت‌بات صحبت کرده‌اند و ۶۸ درصد نیز مشاهده کرده‌اند که مراجعان احساس حمایت یا اعتباربخشی کرده‌اند.
برخی روان‌شناسان نیز معتقدند هوش مصنوعی می‌تواند در کنار درمان حرفه‌ای، کاربردهای محدودی داشته باشد. برای مثال، مراجع می‌تواند از AI برای سازمان‌دهی افکار خود، آماده کردن پرسش‌ها برای جلسه درمان یا تمرین تکالیفی که درمانگر آموزش داده است استفاده کند.
با این حال، احساس حمایت به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که یک پاسخ از نظر بالینی درست یا ایمن است.
وابستگی به چت‌بات؛ نگرانی جدی متخصصان
یکی از نگرانی‌های مهم روان‌شناسان، ایجاد وابستگی عاطفی به چت‌بات‌هاست.
در این بررسی، ۳۶ درصد روان‌شناسان گفته‌اند نوعی وابستگی مراجعان به چت‌بات را مشاهده کرده‌اند. همچنین ۱۵ درصد از روان‌شناسان گفته‌اند با مواردی مواجه شده‌اند که در آنها ارتباط با چت‌بات با تفکر تحریف‌شده یا هذیان ارتباط داشته است.
این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که کاربر به جای استفاده محدود از فناوری، چت‌بات را به منبع اصلی دریافت حمایت روانی تبدیل کند.
چرا روان‌شناسان درباره ایمنی چت‌بات‌ها نگران هستند؟
نگرانی متخصصان فقط به وابستگی محدود نمی‌شود.
طبق گزارش APA، ۹۷ درصد روان‌شناسان معتقدند چت‌بات‌ها ممکن است ناخواسته رفتارهای منفی یا باورهای هذیانی را تقویت کنند. همچنین ۹۴ درصد معتقدند نسخه‌های فعلی چت‌بات‌ها نمی‌توانند اختلالات روانی را با میزان پیچیدگی لازم درمان کنند.
موضوع خودآسیب‌رسانی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. حدود ۸۹ درصد روان‌شناسان درباره احتمال تشویق ناخواسته به خودآسیب‌رسانی توسط چت‌بات‌ها ابراز نگرانی کرده‌اند.
در چنین شرایطی، متخصص سلامت روان نمی‌تواند پاسخ تولیدشده توسط یک چت‌بات را هم‌سطح ارزیابی بالینی یک متخصص آموزش‌دیده در نظر بگیرد.
خطر «تأیید بیش از حد» توسط هوش مصنوعی
یکی از مفاهیمی که در گزارش APA مطرح شده، دام تأییدطلبی یا Sycophancy است.
چت‌بات‌ها معمولاً برای ایجاد تعامل مطلوب با کاربر طراحی شده‌اند. در نتیجه، ممکن است در برخی شرایط بیش از اندازه با دیدگاه کاربر همراه شوند و کمتر او را به چالش بکشند.
این ویژگی در حوزه سلامت روان می‌تواند مشکل‌ساز شود. اگر فرد یک باور نادرست، تحریف شناختی یا رفتار اجتنابی داشته باشد، تأیید مداوم آن از سوی یک چت‌بات می‌تواند مانع اصلاح آن شود.
برای روانشناس، شناخت این فرایند اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مراجع ممکن است پیش از مراجعه یا در فاصله میان جلسات، پاسخ‌های AI را دریافت کند و آنها را با خود به جلسه درمان بیاورد.
روانشناس باید درباره استفاده مراجع از AI سؤال کند؟
با توجه به گسترش استفاده از هوش مصنوعی، پرسیدن درباره این موضوع می‌تواند به بخشی از گفت‌وگوی حرفه‌ای میان درمانگر و مراجع تبدیل شود.
روانشناس می‌تواند بدون قضاوت از مراجع بپرسد آیا برای دریافت اطلاعات روانشناختی، خودتشخیصی، مدیریت هیجان یا تصمیم‌گیری از هوش مصنوعی استفاده می‌کند یا خیر.
هدف چنین پرسشی، منع استفاده از فناوری نیست. هدف این است که متخصص بداند مراجع چه اطلاعاتی دریافت کرده و آیا این اطلاعات با اهداف درمانی او هماهنگ است یا خیر.
در چنین شرایطی، درمانگر می‌تواند به مراجع کمک کند میان اطلاعات تولیدشده توسط AI و ارزیابی حرفه‌ای و مبتنی بر شواهد تفاوت بگذارد.
محرمانگی؛ چالش مهم برای متخصصان
موضوع دیگری که روان‌شناسان باید جدی بگیرند، اطلاعاتی است که مراجع در اختیار ابزارهای هوش مصنوعی قرار می‌دهد.
APA هشدار می‌دهد کاربران نباید اطلاعات حساس سلامت روان، نتایج آزمون‌ها یا سایر داده‌های شخصی را بدون توجه به سیاست‌های حفظ حریم خصوصی در اختیار چت‌بات‌ها قرار دهند.
این مسئله برای متخصصان اهمیت بیشتری دارد. روانشناس باید نسبت به خطر انتقال اطلاعات محرمانه مراجع به ابزارهای هوش مصنوعی آگاه باشد و درباره پیامدهای چنین اقدامی با مراجع گفت‌وگو کند.
هوش مصنوعی جای روانشناس را نمی‌گیرد
نتایج این بررسی نشان می‌دهد روان‌شناسان همچنان ارزش رابطه انسانی در درمان را بالا می‌دانند.
تنها ۲۴ درصد روان‌شناسان معتقد بودند که مراجعان ممکن است در آینده چت‌بات‌های درمانی را به متخصصان سلامت روان ترجیح دهند. همچنین ۸۵ درصد درباره چت‌بات‌هایی که خود را به جای درمانگر دارای مجوز معرفی می‌کنند، ابراز نگرانی کرده‌اند.
در عین حال، نگرش متخصصان کاملاً منفی نیست. حدود نیمی از روان‌شناسان گفته‌اند در محیط کاری خود حداقل چند بار از هوش مصنوعی استفاده کرده‌اند؛ برای مثال، برای نوشتن ایمیل یا تهیه یادداشت‌های بالینی.
این یافته‌ها نشان می‌دهد مسئله اصلی احتمالاً «استفاده یا عدم استفاده» از هوش مصنوعی نیست. پرسش مهم‌تر این است که متخصصان چگونه می‌توانند از این فناوری به شکل مسئولانه، محدود و مبتنی بر شواهد استفاده کنند.
توصیه APA برای متخصصان سلامت روان
بر اساس یافته‌های این گزارش، روان‌شناسان باید استفاده مراجعان از هوش مصنوعی را جدی بگیرند و درباره آن گفت‌وگویی باز و بدون قضاوت داشته باشند.
متخصص می‌تواند به مراجع توضیح دهد که هوش مصنوعی برای تشخیص اختلالات روانی قابل اتکا نیست و پاسخ‌های ظاهراً مطمئن آن همیشه دقیق نیستند. همچنین بهتر است مراجع اطلاعات سلامت روان خود را بدون بررسی دقیق حریم خصوصی در اختیار چت‌بات‌ها قرار ندهد.
از سوی دیگر، متخصصان می‌توانند کاربردهای کم‌خطرتر AI را نیز به مراجعان معرفی کنند؛ برای مثال، استفاده از آن برای سازمان‌دهی افکار، آماده‌سازی پرسش‌های جلسه درمان یا تمرین تکالیفی که پیش‌تر توسط درمانگر آموزش داده شده‌اند.
آینده رابطه روانشناس، مراجع و هوش مصنوعی
هوش مصنوعی در حال ورود به رابطه درمانی است و متخصصان سلامت روان نمی‌توانند این تغییر را نادیده بگیرند.
گزارش APA نشان می‌دهد بسیاری از مراجعان همین حالا از چت‌بات‌ها برای خودتشخیصی، دریافت حمایت عاطفی و حتی کمک در روند درمان استفاده می‌کنند. این وضعیت، روان‌شناسان را با یک وظیفه جدید روبه‌رو می‌کند: شناخت فناوری و کمک به مراجع برای استفاده ایمن و انتقادی از آن.
هوش مصنوعی می‌تواند یک ابزار کمکی باشد، اما جایگزین ارزیابی بالینی، رابطه درمانی و مسئولیت حرفه‌ای روانشناس نیست. آینده حرفه روانشناسی احتمالاً به متخصصانی نیاز دارد که هم مهارت‌های بالینی داشته باشند و هم بتوانند اثرات فناوریهای هوش مصنوعی بر مراجعان را بشناسند.
شناسنامه و منبع
عنوان اصلی:
Patients are bringing AI to therapy
مرجع:
American Psychological Association (APA)
نوع منبع:
گزارش نتایج نظرسنجی ۲۰۲۶ درباره چت‌بات‌ها و سلامت روان
تاریخ انتشار:
ژوئن ۲۰۲۶
لینک منبع اصلی:
گزارش رسمی APA
