پژوهش جدیدی نشان میدهد افرادی که نگرانی بیشتری دارند، بیشتر خوابهای منفی را تجربه میکنند. یافتهها همچنین نشان دادند که نگرانی، اضطراب، افسردگی و استرس با تجربههای مختلف رویا ارتباط دارند و استرس در میان این عوامل، مرکزیترین نقش را در شبکه روانشناختی مطالعه داشت.
این پژوهش در مجله علمی BMC Psychology منتشر شده است. محققان برای بررسی ارتباط میان نگرانی، پریشانی روانشناختی و تجربه رویاها از روش «تحلیل شبکهای» استفاده کردند. این روش به پژوهشگران اجازه میدهد ارتباط میان چند متغیر را همزمان بررسی کنند و ببینند کدام عوامل ارتباط بیشتری با سایر بخشهای شبکه دارند.
نتایج با دیدگاهی به نام «فرضیه تداوم رویا» همخوانی دارد. بر اساس این دیدگاه، بخشی از نگرانیها و هیجانهای زندگی بیداری میتواند در هنگام خواب نیز ادامه پیدا کند و بر تجربه رویا اثر بگذارد. با این حال، مطالعه حاضر نمیتواند مشخص کند که نگرانی باعث ایجاد خوابهای منفی میشود یا تجربه خوابهای منفی به افزایش پریشانی در بیداری کمک میکند.
چرا نگرانی میتواند با رویاها ارتباط داشته باشد؟
ذهن انسان هنگام خواب فعالیت خود را بهطور کامل متوقف نمیکند. تجربههای هیجانی، افکار و نگرانیهای فرد میتوانند در فعالیت ذهنی هنگام خواب نیز بازتاب پیدا کنند.
برای مثال، فردی که در طول روز درباره آینده، مشکلات مالی، روابط عاطفی یا مسائل کاری نگرانی زیادی دارد، ممکن است در خواب نیز تجربههایی با محتوای ناخوشایند داشته باشد.
البته این موضوع به این معنا نیست که هر نگرانی الزاماً به کابوس منجر میشود. رویاها تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارند و محتوای آنها میتواند از فردی به فرد دیگر تفاوت زیادی داشته باشد.
پژوهش جدید تلاش کرد به جای تمرکز صرف بر کابوسها، مجموعه گستردهتری از ویژگیهای رویا را بررسی کند. پژوهشگران میزان یادآوری رویا، شدت هیجانی آن، مثبت یا منفی بودن فضای رویا، تأثیر رویا بر خلق روزانه و تمایل فرد به تعریف کردن رویا برای دیگران را در نظر گرفتند.
پژوهش چگونه انجام شد؟
پژوهشگران ۳۸۹ بزرگسال ایتالیایی را بررسی کردند. شرکتکنندگان بین ۱۸ تا ۶۴ سال داشتند و میانگین سنی آنها حدود ۲۴ سال بود.
در میان شرکتکنندگان، ۳۳۰ نفر زن، ۵۰ نفر مرد و ۹ نفر افراد غیردودویی بودند. بیشتر شرکتکنندگان نیز از طریق فهرستهای ایمیل دانشگاهی، شبکههای اجتماعی و وبلاگهای اینترنتی جذب شدند.
شرکتکنندگان یک پرسشنامه آنلاین را تکمیل کردند. این پرسشنامه سه ابزار اصلی را در بر میگرفت.
نخست، پژوهشگران تجربه رویا را با پرسشنامه رویاهای مانهایم بررسی کردند. این بخش ویژگیهایی مانند میزان یادآوری رویا، شدت هیجانی رویا، مثبت یا منفی بودن آن، تأثیر رویا بر خلق روزانه و میزان تعریف کردن رویا برای دیگران را ارزیابی کرد.
دوم، پژوهشگران از پرسشنامه نگرانی پنسیلوانیا برای سنجش نگرانی مرضی یا آسیبزا استفاده کردند. این نوع نگرانی به افکار مداوم و دشوارکنترل درباره مشکلات احتمالی آینده اشاره دارد.
در مرحله سوم، شرکتکنندگان مقیاس DASS-21 را تکمیل کردند. این مقیاس علائم افسردگی، اضطراب و استرس را ارزیابی میکند.
منظور از نگرانی مرضی چیست؟
همه نگرانیها ناسالم نیستند.
نگرانی معمول میتواند به فرد کمک کند برای یک مشکل احتمالی آماده شود. برای مثال، فکر کردن درباره یک امتحان یا جلسه کاری ممکن است فرد را به برنامهریزی وادار کند.
اما نگرانی زمانی میتواند مشکلساز شود که حالت مداوم پیدا کند و کنترل آن برای فرد دشوار باشد.
در نگرانی مرضی، ذهن ممکن است بارها به سمت احتمال وقوع اتفاقهای منفی برگردد. فرد ممکن است سناریوهای مختلف را در ذهن خود مرور کند، بدون اینکه این فرایند الزاماً به حل مسئله منجر شود.
پژوهش حاضر همین نوع نگرانی پایدار را بررسی کرد، نه نگرانیهای معمول و کوتاهمدت روزمره.
استرس مرکزیترین عامل در شبکه روانشناختی بود
یکی از مهمترین یافتههای پژوهش این بود که استرس مرکزیترین متغیر در شبکه مورد بررسی بود.
تحلیل شبکهای نشان داد که افسردگی، اضطراب و استرس ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند. قویترین ارتباط در این بخش میان اضطراب و استرس مشاهده شد.
نگرانی نیز بیشترین ارتباط را با استرس نشان داد.
ضریب ارتباط میان نگرانی و استرس حدود ۰٫۳۵ بود. در مقابل، ارتباط نگرانی با اضطراب حدود ۰٫۱۰ و با افسردگی حدود ۰٫۰۶ گزارش شد.
این الگو نشان میدهد که نگرانی در این شبکه بیشتر از هر چیز با فشار روانی و استرس ارتباط داشت.
خوابهای منفی با نگرانی بیشتر ارتباط داشتند
وقتی پژوهشگران بخش مربوط به رویاها را بررسی کردند، مشخص شد لحن هیجانی منفیتر رویا با نگرانی بیشتر ارتباط دارد.
افرادی که نگرانی بیشتری گزارش کردند، تمایل داشتند رویاهای خود را از نظر عاطفی منفیتر توصیف کنند.
ارتباط میان نگرانی و لحن هیجانی رویا حدود ۰٫۱۲- بود. علامت منفی این ضریب به نحوه تعریف متغیر «لحن هیجانی» در تحلیل مربوط میشود؛ در عمل، نتیجه نشان میدهد که نگرانی بیشتر با تجربه رویاهایی با حالوهوای منفیتر همراه بود.
ارتباط میان افسردگی و لحن هیجانی رویا نیز حدود ۰٫۱۲- بود.
با این حال، اندازه این ارتباطها کوچک بود. بنابراین نباید نتیجه گرفت که نگرانی یا افسردگی بهتنهایی میتوانند محتوای رویاهای یک فرد را پیشبینی کنند.
رابطه میان رویا و خلق روزانه چه بود؟
یکی دیگر از یافتههای مهم پژوهش به تأثیر ادراکشده رویاها بر خلق روزانه مربوط میشد.
افرادی که رویاهای خود را از نظر هیجانی شدیدتر توصیف کردند، بیشتر احساس کردند که این رویاها بر خلق آنها در طول روز اثر میگذارند.
ارتباط میان شدت هیجانی رویا و تأثیر آن بر خلق روزانه حدود ۰٫۱۸ بود.
همچنین افرادی که احساس میکردند رویاهایشان بر خلق روزانه آنها اثر بیشتری دارد، علائم اضطراب بیشتری گزارش کردند. این ارتباط حدود ۰٫۱۳ بود.
این یافته میتواند نشان دهد که اهمیت رویا فقط به محتوای آن محدود نمیشود. واکنش فرد پس از بیدار شدن نیز اهمیت دارد.
ممکن است دو نفر خوابهایی با شدت مشابه داشته باشند، اما یکی پس از بیداری بهسرعت آن را فراموش کند و دیگری ساعتها درباره آن فکر کند.
کسانی که بیشتر خوابهایشان را به یاد میآورند، بیشتر درباره آنها صحبت میکنند
پژوهشگران همچنین رابطه میان یادآوری رویا و صحبت کردن درباره آن را بررسی کردند.
قویترین ارتباط در کل شبکه میان یادآوری رویا و تعریف کردن رویا برای دیگران مشاهده شد. ضریب این ارتباط حدود ۰٫۴۷ بود.
به بیان ساده، افرادی که رویاهای خود را بیشتر به یاد میآوردند، احتمال بیشتری داشت که درباره آنها با دیگران صحبت کنند.
یادآوری بیشتر رویا همچنین با شدت هیجانی بیشتر رویا ارتباط داشت. ضریب این ارتباط حدود ۰٫۲۶ بود.
این یافتهها نشان میدهند که تجربه رویا فقط هنگام خواب اهمیت ندارد. برخی ویژگیهای رویا میتوانند بر نحوه توجه فرد به تجربه خواب و رفتار او پس از بیداری نیز ارتباط داشته باشند.
آیا هر خواب منفی نشانه مشکل روانی است؟
خیر.
خواب منفی بهتنهایی نمیتواند نشانه یک اختلال روانی باشد.
بسیاری از افراد گاهی خوابهای ناخوشایند، اضطرابآور یا ترسناک میبینند. تجربه خواب نیز میتواند با اتفاقهای روزمره، استرس موقت، تغییرات هیجانی یا حتی اتفاقهای تصادفی ارتباط داشته باشد.
پژوهش حاضر نیز برای تشخیص اختلال روانی یا پیشبینی وضعیت سلامت روان افراد طراحی نشده بود.
محققان بیشتر به دنبال شناسایی ارتباط میان مجموعهای از تجربههای رویا و شاخصهای پریشانی روانشناختی بودند.
بنابراین، اگر فردی گاهی خواب ناخوشایند میبیند، نباید صرفاً بر اساس این تجربه نتیجه بگیرد که دچار اضطراب یا افسردگی است.
فرضیه تداوم رویا چه میگوید؟
یکی از چارچوبهای نظری مرتبط با این یافتهها، فرضیه تداوم رویا است.
این فرضیه میگوید تجربههای ذهنی هنگام خواب میتوانند تا حدی بازتابی از زندگی بیداری باشند.
بر اساس این دیدگاه، موضوعاتی که در بیداری برای فرد اهمیت عاطفی دارند، احتمال بیشتری دارند که در فعالیت ذهنی هنگام خواب نیز ظاهر شوند.
برای مثال، فشار کاری ممکن است در خواب به شکل امتحان، دیر رسیدن، از دست دادن یک فرصت یا شکست در انجام یک کار ظاهر شود.
البته رویاها معمولاً نسخه مستقیم و دقیق اتفاقهای روزانه نیستند. مغز میتواند عناصر مختلف خاطرات، هیجانها و تجربههای روزمره را در کنار هم قرار دهد.
پژوهش حاضر با این دیدگاه سازگار است، اما آن را بهطور قطعی اثبات نمیکند.
آیا نگرانی باعث خواب منفی میشود یا برعکس؟
این یکی از مهمترین پرسشهایی است که پژوهش هنوز پاسخ آن را نمیدهد.
ممکن است نگرانی زیاد باعث شود فرد هنگام خواب نیز فعالیت هیجانی بیشتری داشته باشد و در نتیجه خوابهای منفیتری را تجربه کند.
اما احتمال دیگری نیز وجود دارد.
شاید خوابهای منفی و آزاردهنده پس از بیداری بر خلق فرد اثر بگذارند و اضطراب یا نگرانی او را افزایش دهند.
حتی ممکن است هر دو فرایند همزمان اتفاق بیفتند.
برای مثال، فردی ممکن است به دلیل فشار روانی روزانه خواب ناخوشایندی داشته باشد. سپس صبح با احساس اضطراب از خواب بیدار شود. این حالت میتواند دوباره سطح نگرانی او را در طول روز افزایش دهد.
در چنین شرایطی، یک چرخه میان استرس، نگرانی، خواب و خلق روزانه شکل میگیرد.
با این حال، مطالعه فعلی نمیتواند وجود چنین چرخهای را ثابت کند. برای بررسی آن، پژوهشگران باید افراد را در طول زمان دنبال کنند.
چرا تحلیل شبکهای اهمیت دارد؟
در بسیاری از پژوهشهای روانشناختی، متغیرها جداگانه بررسی میشوند.
برای مثال، یک پژوهش ممکن است رابطه اضطراب و استرس را بررسی کند و پژوهش دیگری رابطه خواب و افسردگی را.
اما در زندگی واقعی، این عوامل از یکدیگر جدا نیستند.
نگرانی میتواند با استرس ارتباط داشته باشد. استرس میتواند با اضطراب و افسردگی همراه شود. تجربه رویا نیز ممکن است با خلق روزانه ارتباط پیدا کند.
تحلیل شبکهای به پژوهشگران اجازه میدهد این ارتباطها را به شکل یک سیستم بررسی کنند.
در مطالعه حاضر، هر ویژگی بهعنوان یک «گره» در شبکه در نظر گرفته شد و ارتباط میان گرهها نشاندهنده ارتباط آماری آنها بود.
این روش کمک کرد پژوهشگران ببینند کدام متغیرها در شبکه ارتباط بیشتری با سایر متغیرها دارند.
محدودیتهای مهم پژوهش
این مطالعه چند محدودیت مهم دارد.
نخست اینکه پژوهش از نوع مقطعی بود. یعنی اطلاعات شرکتکنندگان در یک مقطع زمانی جمعآوری شد. بنابراین، پژوهش نمیتواند جهت رابطه میان متغیرها را مشخص کند.
دوم اینکه نمونه پژوهش یک نمونه در دسترس بود و بیشتر شرکتکنندگان جوان بودند. میانگین سنی حدود ۲۴ سال بود و ۸۴٫۸ درصد نمونه را زنان تشکیل میدادند.
به همین دلیل، نمیتوان نتایج را به همه گروههای سنی یا جمعیت عمومی تعمیم داد.
محدودیت دیگر به استفاده از گزارشهای شخصی مربوط میشود. شرکتکنندگان تجربه رویا، نگرانی، اضطراب، افسردگی و استرس خود را گزارش کردند. حافظه انسان درباره رویاها نیز کامل نیست و افراد ممکن است بخشهایی از رویا را پس از بیداری فراموش کنند.
همچنین هر یک از ویژگیهای رویا با یک سؤال سنجیده شد. بنابراین، اندازهگیری دقیق و چندبعدی تجربه رویا در این مطالعه محدود بود.
پژوهشگران همچنین تأکید کردند که برخی از ارتباطهای شبکه ثبات کمتری داشتند و باید با احتیاط تفسیر شوند.
پژوهشهای آینده چه چیزی را باید بررسی کنند؟
پژوهشهای آینده میتوانند افراد را برای مدت طولانیتری دنبال کنند.
در چنین مطالعاتی، شرکتکنندگان میتوانند هر روز میزان نگرانی، استرس و خلق خود را ثبت کنند و بلافاصله پس از بیدار شدن ویژگیهای رویاهایشان را گزارش دهند.
این روش میتواند به پژوهشگران کمک کند بفهمند آیا افزایش نگرانی در یک روز با خواب منفیتر همان شب ارتباط دارد یا خیر.
همچنین میتوان بررسی کرد که آیا خواب منفی در صبح روز بعد باعث افزایش اضطراب یا نگرانی میشود.
استفاده از نمونههای بزرگتر و متنوعتر نیز اهمیت دارد. پژوهشهای آینده باید گروههای سنی مختلف، زنان و مردان به تعداد متوازنتر و افراد با زمینههای فرهنگی متفاوت را بررسی کنند.
در چنین شرایطی میتوان تصویر دقیقتری از رابطه میان نگرانی، استرس و تجربه رویا به دست آورد.
نتیجهگیری
پژوهش جدید نشان میدهد که تجربه رویاها بخشی جدا از وضعیت هیجانی فرد نیست.
در مطالعه ۳۸۹ بزرگسال ایتالیایی، نگرانی بیشتر با تجربه رویاهایی با لحن منفیتر ارتباط داشت. افراد دارای نگرانی بیشتر همچنین ارتباط بیشتری میان رویاها و برخی شاخصهای پریشانی روانشناختی نشان دادند.
در میان عوامل بررسیشده، استرس مرکزیترین متغیر شبکه بود و قویترین ارتباط میان اضطراب و استرس مشاهده شد.
در بخش مربوط به رویاها نیز یادآوری رویا با تعریف کردن آن برای دیگران ارتباط زیادی داشت. شدت هیجانی رویا نیز با تأثیر ادراکشده آن بر خلق روزانه ارتباط نشان داد.
با وجود این یافتهها، هنوز نمیتوان گفت نگرانی باعث خوابهای منفی میشود. ممکن است نگرانی بر رویاها اثر بگذارد، رویاهای منفی بر وضعیت روانی روزانه اثر بگذارند یا هر دو فرایند همزمان اتفاق بیفتند.
به همین دلیل، نتایج این پژوهش بیشتر از آنکه پاسخی قطعی درباره علت خوابهای منفی ارائه دهند، نشان میدهند که خواب، نگرانی و سلامت هیجانی در یک شبکه به هم پیوسته قرار دارند.
شناسنامه و منبع مقاله علمی
عنوان اصلی مقاله:
Dream experiences and psychological distress: a network analysis of pathological worry, depression, anxiety, and stress
نویسندگان:
Vittorio Lenzo، Chiara Fioretti، Alessandro Musetti، Raffaele De Luca Picione، Christian Franceschini، Patrizia Strano، Maria C. Quattropani و Alberto Sardella
مرجع و مجله:
BMC Psychology، سال ۲۰۲۶
تاریخ انتشار مقاله علمی:
۲۲ اوت ۲۰۲۶
شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI):
DOI: 10.1186/s40359-026-05365-w
لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی:
مقاله کامل در BMC Psychology
