حس ششم بدن؛ کلید ناشناخته سلامت روان

به گزارش روان ۲۴ به نقل از ایرنا، همه ما می‌دانیم که انسان‌ها پنج حس دارند: بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه؛ اما پژوهشگران می‌گویند حس ششمی نیز وجود دارد که تقریباً هیچ‌کس درباره آن صحبت نمی‌کند و ممکن است به اندازه سایر حس‌ها برای سلامتی ما مهم باشد.

درون‌بینی چیست و چرا مهم است؟

درون‌بینی (Interoception) به معنای توانایی بدن در تشخیص و تفسیر پیام‌های درونی خود است. این حس آنچه را که به نظر نامرئی می‌رسند اما دائماً در حال رخ‌دادن هستند (از جمله ضربان قلب، تنفس، گرسنگی و دمای بدن) را درک می‌کند.

جنیفر مورفی (Jennifer Murphy) از دانشگاه لندن و فریا پرنتیس (Freya Prentice) از کالج دانشگاهی لندن، معتقد است: ما توجه چندانی به آن نمی‌کنیم، اما این حس بسیار مهم است؛ زیرا اطمینان می‌دهد که همه سیستم‌های بدن به‌طور مطلوب کار می‌کنند. این حس با هشداردادن به ما هنگامی که بدن از تعادل خارج می‌شود، مانند زمانی که تشنه می‌شویم یا بیش از حد گرم می‌شویم، از ما محافظت می‌کند.

ارتباط شگفت‌انگیز با سلامت روان

اما پژوهشگران تازه متوجه شده‌اند که درون‌بینی فراتر از تنظیم نیازهای جسمی است و ممکن است در طیفی از اختلالات روانی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و اختلالات خوردن نقش داشته باشد.

دیدگاه اصلی این است که آگاهی ما از چیزهایی مانند تنش عضلانی، تنفس و ضربان قلب می‌تواند سرنخ‌های مهمی درباره اینکه یک موقعیت ایمن یا ناایمن است، به ما بدهد. وقتی این فرآیند مختل شود، ممکن است به مشکلات روانی منجر شود؛ برای مثال، یک فرد مضطرب ممکن است در موقعیتی مانند یک تعامل اجتماعی، به‌شدت از ضربان قلب خود آگاه باشد و همین موضوع باعث می‌شود در آن موقعیت احساس ناراحتی کند.

تفاوت زنان و مردان

تحلیل ۹۳ مطالعه توسط مورفی و پرنتیس منجر به کشفی مهم شد و نشان داد که این حس بین زنان و مردان تفاوت چشمگیری دارد و زنان به‌ویژه در تشخیص و آگاهی از ضربان قلب خود، در مقایسه با مردان دقت کمتری دارند. این موضوع ممکن است تا حدی توضیح دهد که چرا شرایطی مانند اضطراب و افسردگی از دوران بلوغ به بعد در زنان بیشتر از مردان شایع است، هرچند آن‌ها تأکید کردند که این رابطه پیچیده است و کاملاً درک نشده است.

گرسنگی، خلق‌وخو و حس ششم

یک آزمایش که امسال در مجله ای‌بایو مدیسین/ eBioMedicine منتشر شد، به تأثیر گرسنگی بر خلق‌وخو پرداخت و نشان داد افرادی که حس درون‌بینی قوی و دقیقی دارند، تغییرات خلقی کمتری نسبت به افرادی با این حس ضعیف تجربه می‌کنند.

بی‌اشتهایی و ناتوانی در شنیدن صدای بدن

یکی از چشمگیرترین شواهد درباره این حس، از تحقیقات روی افراد مبتلا به بی‌اشتهایی (Anorexia Nervosa) توسط دانشمندان دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس (UCLA) به‌دست آمده است. فرض بر این است که در افراد مبتلا به بی‌اشتهایی، توانایی گوش‌دادن به پیام‌های درونی گرسنگی از بین رفته است.

پژوهشگران با آزمایش این حس با استفاده از یک قرص ارتعاشی بلعیدنی (یک کپسول کوچک که با بلعیده‌شدن، درون دستگاه گوارش شروع به لرزش می‌کند) نشان دادند که این موضوع حتی پس از اینکه بیماران وزن خود را بازیافتند، همچنان صادق است.

صاحب خلسه (Sahib Khalsa)، نویسنده ارشد این مطالعه و عصب‌شناس دانشگاه یوسی‌اِل‌اِی، در این زمینه گفت: افراد مبتلا به بی‌اشتهایی پیام‌های بدن را نادیده نمی‌گیرند؛ بلکه سیستم عصبی آن‌ها ممکن است احساسات گوارشی را به‌گونه‌ای متفاوت درک کند که تشخیص، اعتماد و یادگیری از آن‌ها را دشوارتر می‌کند. با گذشت زمان، این موضوع ممکن است به تداوم علائم حتی پس از بازیابی وزن کمک کند.

آیا واقعاً حس ششم وجود دارد؟

به حال، همه محققان این را تأیید نمی‌کنند. یک نظریه که در سال ۲۰۲۴ میلادی در مجله مرزهای روانشناسی/ Frontiers in Psychology منتشر شد، با عنوانی جنجالی اعلام کرد: چیزی به نام درون‌بینی وجود ندارد.

نویسندگان این مقاله به سرپرستی فلیکس شولر (Felix Schoeller) از مؤسسه فناوری ماساچوست (اِم‌آی‌تی)، بر این باورند که مفهوم حس ششم ممکن است طیف وسیعی از پدیده‌های پیچیده را در قالبی ساده‌شده جمع‌آوری کند. با این حال، آن‌ها مطمئن هستند که توانایی‌های حسی انسان بسیار فراتر از تصور رایج است و این حس‌ها، حتی اگر هنوز نامگذاری نشده باشند، نقشی انکارناپذیر در سلامت و تندرستی ما دارند.

چگونه می‌توان حس درون‌بینی را تقویت کرد؟

خبر خوب این است که این می‌توان این حس را آموزش داد و تقویت کرد. پژوهشگران معتقدند با تمرین و آگاهی می‌توان توانایی درون‌بینی را بهبود بخشید. برخی از راه‌های ساده برای تقویت این حس عبارت‌اند از:

• مدیتیشن و ذهن‌آگاهی: تمرکز بر تنفس و احساسات بدنی در لحظه حال، به افزایش آگاهی از پیام‌های درونی کمک می‌کند؛
• یوگا: این ورزش باستانی با ترکیب حرکت و تنفس، ارتباط ذهن و بدن را تقویت می‌کند؛
• تنفس عمیق: توجه به الگوی تنفس و احساس آن در بدن، یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای تقویت این حس است؛
• تمرینات آرام‌سازی: روش‌هایی مانند اسکن بدن که در آن به‌تدریج به هر قسمت از بدن توجه می‌کنید، می‌تواند به افزایش آگاهی بدنی کمک کند.