گفتاردرمانی برای بسیاری از افراد با اصلاح تلفظ حروف یا درمان لکنت شناخته میشود؛ در حالی که دامنه این رشته بسیار گستردهتر است و از نخستین روزهای زندگی تا دوران سالمندی، طیف متنوعی از اختلالات ارتباطی، گفتاری، زبانی و بلع را در بر میگیرد. با وجود گسترش اطلاعرسانی درباره این خدمات، همچنان ناآگاهی و پذیرشنکردن برخی مشکلات از سوی خانوادهها میتواند روند تشخیص و درمان را به تأخیر بیندازد.
آلاله عبدالهی، گفتاردرمانگر، در گفتگو با روان۲۴ به گستردگی حوزه فعالیت این رشته اشاره کرد و به اعتقاد او، آگاهی خانوادهها درباره اختلالات گفتار و زبان و اهمیت پیگیری درمان، همچنان به توجه بیشتری نیاز دارد.
گفتاردرمانی از نوزادی تا سالمندی
گفتاردرمانی صرفاً به مشکلات صحبت کردن محدود نمیشود. این حوزه علاوه بر گفتار و زبان، عملکردهای مرتبط با اندامهای گویایی، صدا و بخشهایی از فرایند بلع را نیز بررسی میکند.
به گفته عبدالهی، گفتاردرمانگران میتوانند از همان روزهای نخست تولد در کنار نوزادانی باشند که به دلایلی مانند نارسبودن، در مهارت مکیدن و تغذیه دهانی با مشکل مواجهاند. بررسی رشد ارتباطی نوزاد و ارزیابی مهارتهای متناسب با سن نیز از دیگر زمینههای فعالیت این متخصصان است.
با رشد کودک، ارزیابی تعداد واژهها، درک زبان، رفتارهای ارتباطی و مهارتهای گفتاری اهمیت پیدا میکند. در صورتی که تأخیری در این زمینهها مشاهده شود، گفتاردرمانگر میتواند با ارائه راهنمایی به خانواده و آغاز مداخلات درمانی، به بهبود مهارتهای کودک کمک کند.
اختلالات ارتباطی فقط به کودکان محدود نیست
اگرچه بخش مهمی از فعالیت گفتاردرمانگران به اختلالات رشدی کودکان مربوط میشود، خدمات این حوزه در بزرگسالی و سالمندی نیز ادامه دارد.
افراد مبتلا به بیماریهای عصبی مانند اماس، پارکینسون و برخی انواع دمانس ممکن است در گفتار، زبان، بلع یا مهارتهای شناختی مرتبط با ارتباط دچار مشکل شوند. گفتاردرمانی در چنین شرایطی میتواند با توجه به وضعیت فرد، بر حفظ یا بهبود تواناییهای ارتباطی و عملکردهای مرتبط تمرکز کند.
لکنت، شتابانگویی، اختلالات تلفظی، مشکلات زبانی و اختلالات مرتبط با مهارتهای اجتماعی نیز از دیگر زمینههایی هستند که گفتاردرمانگران با آنها سروکار دارند. همچنین کودکانی که کمشنوا هستند یا از سمعک و کاشت حلزون استفاده میکنند، ممکن است برای رشد مهارتهای زبانی و گفتاری به مداخلات تخصصی نیاز داشته باشند.
چرا خانوادهها درمان را نیمهکاره رها میکنند؟
یکی از دغدغههای مطرحشده از سوی آلاله عبدالهی، پایین بودن آگاهی عمومی و دشواری پذیرش برخی مشکلات رشدی و ارتباطی از سوی خانوادههاست. گاهی خانوادهها با وجود مشاهده نشانههای تأخیر یا اختلال، برای شروع درمان تردید دارند یا انتظار دارند در مدت کوتاهی نتیجه قابلتوجهی بگیرند.
این در حالی است که گفتاردرمانی در بسیاری از موارد بخشی از فرایند توانبخشی است و به زمان، تمرین و پیگیری مستمر نیاز دارد. خانواده نیز در این مسیر نقش مهمی دارد؛ زیرا تمرینهای توصیهشده باید در زندگی روزمره کودک دنبال شوند و پیشرفت درمان تنها به جلسات حضور در مرکز محدود نمیشود.
البته طولانی بودن مسیر درمان میتواند از نظر مالی و روانی برای خانوادهها فرساینده باشد. به همین دلیل، آگاهیبخشی درباره ماهیت درمان، انتظارات واقعبینانه و نقش مشارکت خانواده اهمیت زیادی دارد.
موفقیت کودک را فقط با نمرههای مدرسه نسنجیم
عبدالهی همچنین بر ضرورت توجه به مهارتهایی تأکید میکند که ممکن است در ارزیابیهای معمول آموزشی کمتر دیده شوند. به باور او، عملکرد تحصیلی کودک تنها یکی از ابعاد رشد اوست و توانایی برقراری ارتباط، حضور در اجتماع و بیان نیازهای فردی نیز باید مورد توجه قرار بگیرد.
برای مثال، برخی مشکلات زبانی ممکن است در سالهای نخست زندگی چندان آشکار نباشند، اما با ورود کودک به مدرسه و افزایش نیازهای زبانی و ارتباطی، در قالب دشواریهای یادگیری یا مشکلات خواندن و نوشتن نمایان شوند. از این رو، شناسایی و پیگیری بهموقع مشکلات گفتار و زبان میتواند در پیشگیری از تشدید برخی دشواریهای بعدی مؤثر باشد.
توجه به رشد ارتباطی کودکان، شناخت نشانههای اختلالات گفتار و زبان و مراجعه بهموقع به متخصص، بخشی از مراقبت از سلامت و رشد آنان است. گفتاردرمانی زمانی اثربخشتر خواهد بود که خانوادهها، نظام آموزشی و متخصصان، این مهارتها را در کنار موفقیت تحصیلی و سایر ابعاد رشد کودک جدی بگیرند.
