در بسیاری از محیطهای کاری، تصمیمگیری درباره عملکرد کارکنان دیگر فقط به مدیران انسانی وابسته نیست. نرمافزارها و سامانههای هوشمند میتوانند سرعت انجام وظایف، میزان بهرهوری، زمان استراحت و حتی نحوه تقسیم کار را ارزیابی کنند. این فناوریها با وعده افزایش效率 و کاهش هزینه وارد سازمانها شدهاند، اما همزمان پرسشهای تازهای درباره اختیار کارکنان، نظارت شغلی و عدالت سازمانی ایجاد کردهاند.
به گزارش روان۲۴، مدیریت الگوریتمی به استفاده از سامانههای دیجیتال و هوش مصنوعی برای هدایت، ارزیابی و کنترل فعالیت کارکنان گفته میشود. در این الگو، بخشی از وظایفی که پیشتر مدیران انجام میدادند، به نرمافزارها سپرده میشود. برای مثال، یک سامانه میتواند وظایف روزانه را میان کارکنان توزیع کند، عملکرد آنها را بسنجد یا بر اساس دادههای ثبتشده، درباره ادامه همکاری و میزان پاداش پیشنهاد بدهد.
این تغییر فقط یک تحول فناورانه نیست؛ بلکه رابطه میان کارکنان و سازمان را نیز دگرگون میکند. وقتی فرد نمیداند چه کسی یا چه سازوکاری عملکرد او را ارزیابی میکند، ممکن است احساس کند کنترل کمتری بر شرایط شغلی خود دارد. در چنین فضایی، شفافیت تصمیمها و امکان اعتراض به ارزیابیهای نادرست اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مدیر نامرئی؛ وقتی الگوریتمها بر محیط کار حکومت میکنند
تصمیمگیری درباره عملکرد کارکنان دیگر همیشه به مدیران انسانی وابسته نیست. در برخی سازمانها، نرمافزارها وظایف را میان کارکنان تقسیم میکنند، سرعت انجام کار را میسنجند و حتی در ارزیابی عملکرد و تعیین پاداش نقش دارند. این تغییر، شکل مدیریت سازمانی را دگرگون کرده و پرسشهای تازهای درباره اختیار کارکنان، نظارت شغلی و عدالت در محیط کار به وجود آورده است.
به گزارش روان۲۴، مدیریت الگوریتمی به استفاده از نرمافزارها و سامانههای دادهمحور برای انجام بخشی از وظایف مدیریتی گفته میشود. این سامانهها میتوانند برنامه کاری تنظیم کنند، میزان پیشرفت فعالیتها را بسنجند، عملکرد کارکنان را ارزیابی کنند و اطلاعات لازم را برای تصمیمگیری مدیران فراهم آورند. البته همه این ابزارها از هوش مصنوعی استفاده نمیکنند؛ برخی از آنها بر اساس قواعد و الگوریتمهای سادهتر فعالیت دارند.
گسترش این شیوه مدیریت فقط یک تحول فناورانه نیست؛ بلکه رابطه میان کارکنان و سازمان را نیز تغییر میدهد. وقتی فرد نمیداند چه کسی یا چه سازوکاری عملکرد او را ارزیابی میکند، ممکن است احساس کند کنترل کمتری بر شرایط شغلی خود دارد. در چنین فضایی، شفافیت تصمیمها و امکان اعتراض به ارزیابیهای نادرست اهمیت بیشتری پیدا میکند.
نظارت دیجیتال چه تغییری در تجربه کارکنان ایجاد میکند؟
بر اساس گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در سال ۲۰۲۵، مدیریت الگوریتمی در بسیاری از سازمانهای کشورهای بررسیشده گسترش یافته است. این گزارش بر پایه نظرسنجی از بیش از ۶ هزار مدیر میانی در شش کشور تهیه شد. نتایج نشان داد ۹۰ درصد شرکتهای بررسیشده در آمریکا دستکم از یکی از ابزارهای مدیریت الگوریتمی استفاده میکنند. این میزان در چهار کشور اروپایی مورد بررسی بهطور میانگین ۷۹ درصد و در ژاپن ۴۰ درصد بود.
این ابزارها میتوانند مزایایی مانند سرعت بیشتر در تصمیمگیری، هماهنگی بهتر وظایف و کاهش برخی خطاهای انسانی داشته باشند. بااینحال، استفاده گسترده از آنها نگرانیهایی نیز ایجاد کرده است. نزدیک به دو سوم مدیرانی که از این فناوریها استفاده میکردند، دستکم یک نگرانی درباره اعتمادپذیری آنها داشتند. نامشخص بودن مسئولیت تصمیمهای اشتباه، دشواری درک منطق نرمافزارها و حفاظت ناکافی از سلامت کارکنان از مهمترین نگرانیها بودند.
گزارش بنیاد اروپایی بهبود شرایط زندگی و کار در اکتبر ۲۰۲۶ نیز نشان میدهد مدیریت الگوریتمی به مشاغل پلتفرمی محدود نمانده و در محیطهای کاری معمولی نیز گسترش یافته است. بر اساس دادههای این گزارش، ۱۹ درصد کارکنان اتحادیه اروپا اعلام کردهاند که یک برنامه رایانهای عملکرد آنها را زیر نظر دارد. همچنین ۱۸ درصد از تخصیص خودکار وظایف و ۱۰ درصد از تعیین ساعات کاری با کمک نرمافزار خبر دادهاند.
نظارت مداوم میتواند تجربه کارکنان از محیط کار را تغییر دهد. فردی که احساس میکند هر حرکت یا وقفه کاری او ثبت و ارزیابی میشود، ممکن است برای رسیدن به اهداف تعیینشده با فشار بیشتری فعالیت کند. چنین شرایطی میتواند اختیار شغلی را کاهش دهد و زمینه افزایش تنش و نارضایتی را فراهم کند.
سازمانها چگونه میان فناوری و سلامت کارکنان تعادل برقرار کنند؟
استفاده از ابزارهای هوشمند لزوماً به معنای ایجاد محیط کاری ناسالم نیست. مسئله اصلی به شیوه طراحی، اجرا و نظارت بر این سامانهها مربوط میشود. سازمانها باید مشخص کنند چه اطلاعاتی از کارکنان جمعآوری میشود، این اطلاعات چگونه مورد استفاده قرار میگیرد و چه افرادی مسئول تصمیمهای نهایی هستند.
پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در مجله «روابط کار و استخدام» منتشر شد، نشان میدهد مدیریت الگوریتمی میتواند همزمان فرصتها و تهدیدهایی برای محیط کار ایجاد کند. پژوهشگران در این مطالعه، مدیریت الگوریتمی را از پنج منظر بررسی کردند؛ از جمله ابزار نظارت و کنترل، ابزار هماهنگی و نوعی مدیر خودکار. آنها بر اهمیت شفافیت، عدالت و حفظ اختیار کارکنان در طراحی این سامانهها تأکید کردند.
سازمان بینالمللی کار نیز در گزارشی در آوریل ۲۰۲۶ درباره پیامدهای استفاده از هوش مصنوعی در محیط کار هشدار داد. این گزارش نشان میدهد نظارت دیجیتال مداخلهگر، افزایش شدت کار، کاهش اختیار کارکنان و نگرانی درباره حریم خصوصی میتوانند خطرهای روانیاجتماعی ایجاد کنند.
برای کاهش این خطرها، سازمانها باید کارکنان را در تصمیمگیری درباره ورود فناوریهای جدید مشارکت دهند. همچنین لازم است امکان بررسی انسانی تصمیمهای خودکار، اعتراض به ارزیابیهای نادرست و دسترسی به اطلاعات مربوط به عملکرد سامانهها فراهم شود.
در نهایت، فناوری زمانی به بهبود عملکرد سازمان کمک میکند که در خدمت انسان باشد، نه اینکه جایگزین کامل قضاوت انسانی شود. بهرهوری نباید تنها معیار موفقیت سازمانها باشد؛ سلامت روان، احساس امنیت شغلی، عدالت و اختیار کارکنان نیز باید در ارزیابی عملکرد سازمانی جایگاه داشته باشند.
شناسنامه و منابع علمی
۱. گسترش مدیریت الگوریتمی در محیطهای کاری
-
عنوان اصلی: How Widespread Is Algorithmic Management in Workplaces?
-
نویسنده سازمانی: سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)
-
سال انتشار: ۲۰۲۵
-
تاریخ انتشار: ۱۹ دسامبر ۲۰۲۵
-
ناشر: OECD Publishing
-
DOI: 10.1787/cda7a114-en
۲. ظهور مدیریت الگوریتمی و پیامدهای آن برای سازمانها
-
عنوان اصلی: The Rise of Algorithmic Management and Implications for Work and Organisations
-
نویسندگان: Mingqiong Mike Zhang، Fang Lee Cooke، David Ahlstrom و Nicola McNeil
-
مجله: New Technology, Work and Employment
-
سال انتشار: ۲۰۲۵
-
DOI: 10.1111/ntwe.12343
۳. مدیریت الگوریتمی در محیطهای کاری اروپا
-
عنوان اصلی: Algorithmic Management in European Workplaces
-
نویسنده سازمانی: بنیاد اروپایی بهبود شرایط زندگی و کار (Eurofound)
-
تاریخ انتشار: ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶
-
سال انتشار: ۲۰۲۶
۴. هوش مصنوعی، نظارت شغلی و سلامت روان کارکنان
-
عنوان اصلی: AI-Driven Intrusive Surveillance and Loss of Autonomy at Work Linked to Psychosocial Risks for Employees
-
مرجع: سازمان بینالمللی کار (ILO)
-
تاریخ انتشار: ۳۰ آوریل ۲۰۲۶
