افراد از نظر میزان رنج و آشفتگیای که پس از تروما یا بیماری تجربه میکنند، تفاوتهای چشمگیری با یکدیگر دارند. برخی پس از یک بیماری جدی، فقدان ناگهانی یا تجربه خشونت، سالها با اضطراب و افسردگی دستوپنجه نرم میکنند، در حالی که برخی دیگر با وجود تجربه همان رویداد، سریعتر به تعادل روانی بازمیگردند. این تفاوتها باعث شده پژوهشگران به نقش «باورهای بنیادین درباره جهان» در شکلگیری تابآوری روانی توجه ویژهای نشان دهند.
روانشناسان سالها تصور میکردند که رویدادهای تلخ، باورهای مثبت انسان درباره جهان را در هم میشکنند و همین موضوع باعث افزایش اضطراب و افسردگی میشود. طبق این دیدگاه کلاسیک که با عنوان نظریه «فروپاشی مفروضات» شناخته میشود، تروما موجب تخریب باورهای بنیادین مثبت درباره جهان میشود. اما پژوهشهای جدید نشان میدهد شاید مسیر تأثیرگذاری برعکس باشد؛ یعنی این باورهای بنیادین درباره جهان هستند که پیش از وقوع بحران، نحوه واکنش ما را تعیین میکنند.
باورهای بنیادین درباره جهان چیست؟
باورهای بنیادین درباره جهان، انتظارات عمیق و کلی ما درباره ماهیت جهان هستند. این باورها مشخص میکنند که آیا جهان را امن یا خطرناک، عادلانه یا بیعدالت، رو به رشد یا رو به زوال میبینیم. چنین باورهایی مانند یک فیلتر ذهنی عمل میکنند و بر نحوه تفسیر ما از رویدادها تأثیر میگذارند.
برای مثال، افرادی که جهان را خطرناک میدانند، احتمال وقوع تهدیدهای بزرگ را بسیار بیشتر از دیگران برآورد میکنند. حتی تغییر موقتی نگاه فرد به جهان میتواند باعث شود رفتار دیگران را منفیتر، سردتر یا غیراخلاقیتر تفسیر کند. بنابراین باورهای بنیادین درباره جهان فقط یک عقیده ساده نیستند، بلکه چارچوبی هستند که تجربههای روزمره ما را شکل میدهند.
بررسی نقش باورهای بنیادین درباره جهان در بیماریهای مزمن
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران دو مطالعه جداگانه انجام دادند. در مطالعه نخست، بیش از پانصد بیمار مبتلا به سرطان، بازماندگان سرطان و افراد مبتلا به فیبروز کیستیک با گروهی از افراد سالم مقایسه شدند. میزان اضطراب، افسردگی و باورهای بنیادین درباره جهان در میان آنها سنجیده شد.
نتیجه جالب این بود که باورهای بنیادین درباره جهان در بیشتر موارد تغییر محسوسی نکرده بودند. حتی در مواجهه با بیماریهای جدی، افراد از نظر میانگین نگرش کلی به جهان تفاوت چشمگیری با گروه سالم نداشتند. تنها در میان افرادی که در حال حاضر با سرطان درگیر بودند، اندکی افزایش در باورهای منفی مشاهده شد که آن هم پایدار نبود. این یافته نشان میدهد که سختیها لزوماً باورهای بنیادین درباره جهان را دگرگون نمیکنند. در عوض، این باورهای پیشین هستند که میتوانند میزان رنج روانی را پیشبینی کنند.
تیراندازی دانشگاه و پایداری باورها
در مطالعه دوم، وضعیت دانشجویانی بررسی شد که در جریان یک تیراندازی مرگبار در دانشگاه با بحران مواجه شدند. با وجود شدت حادثه، باورهای بنیادین درباره جهان در میان دانشجویان به طور میانگین ثابت باقی ماند. اما تفاوت اصلی در سطح استرس و پریشانی مشاهده شد.
دانشجویانی که پیش از حادثه باور داشتند جهان اساساً امن است، افزایش قابل توجهی در اضطراب نشان ندادند. در مقابل، افرادی که جهان را ناامن میدانستند، پس از حادثه دچار افزایش محسوس استرس شدند. این یافته بار دیگر نشان داد که باورهای بنیادین درباره جهان میتوانند نقش محافظتی ایفا کنند.
سه باور کلیدی که تابآوری را تقویت میکنند
در میان انواع مختلف باورهای بنیادین درباره جهان، سه باور بیش از بقیه با کاهش اضطراب و افسردگی مرتبط بودند. نخست، باور به اینکه جهان قابلبهبود است؛ یعنی شرایط میتواند با تلاش انسان بهتر شود. دوم، باور به عادلانه بودن جهان؛ اینکه رویدادها بیقاعده نیستند و نوعی نظم یا عدالت در کار است. سوم، باور به باززاینده بودن جهان؛ اینکه امور تمایل طبیعی به ترمیم و بهبود دارند، نه فروپاشی دائمی.
افرادی که این سه باور را داشتند، حتی در مواجهه با بیماریهای جدی، سطح اضطراب و افسردگی کمتری تجربه کردند. در بسیاری موارد، میزان پریشانی آنها تفاوت چندانی با افراد سالم نداشت. نکته مهم این بود که صرف خوشبینی کلی چنین اثری نداشت؛ بلکه همین باورهای خاص درباره ماهیت جهان نقش تعیینکننده داشتند.
چرا این باورها اهمیت دارند؟
زمانی که یک رویداد ویرانگر رخ میدهد، ذهن انسان به دنبال راهی برای معنا دادن و امید یافتن میگردد. اگر فرد باور داشته باشد جهان قابلبهبود است، احتمال بیشتری دارد که به اقدام، تلاش و تغییر امیدوار بماند. اگر جهان را عادلانه بداند، امکان مداخله یک نظم اخلاقی یا معنوی را در نظر میگیرد. اگر جهان را باززاینده ببیند، انتظار دارد شرایط به طور طبیعی به سمت بهبود حرکت کند. این سه مسیر ذهنی میتوانند از فرو رفتن فرد در ناامیدی عمیق جلوگیری کنند. به همین دلیل، باورهای بنیادین درباره جهان نه تنها چارچوب تفسیر رویدادها را میسازند، بلکه مسیر بازیابی روانی را نیز هموار میکنند.
آیا میتوان باورهای بنیادین درباره جهان را تغییر داد؟
گرچه این باورها معمولاً پایدارند، پژوهشها نشان میدهد در شرایط مناسب امکان تغییر وجود دارد. تمرکز آگاهانه بر جنبههای مثبت جهان، تجربههای اصلاحکننده در روابط انسانی و مداخلات درمانی میتوانند به تدریج نگرش فرد را دگرگون کنند. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا تغییر هدفمند باورهای بنیادین درباره جهان میتواند به طور قطعی تابآوری آینده را افزایش دهد یا خیر و این موضوع نیازمند پژوهشهای بیشتر است.
بیماری، فقدان، ترس و شوکهای ناگهانی بخشی اجتنابناپذیر از زندگی هستند. آنچه واکنش ما را شکل میدهد، تنها خود رویداد نیست، بلکه باورهای بنیادین درباره جهان است که پیش از بحران در ذهن ما شکل گرفتهاند. دیدن جهان به عنوان جهانی قابلبهبود، عادلانه و باززاینده نمیتواند مانع وقوع اتفاقات تلخ شود، اما میتواند نیروی درونی لازم برای برخاستن دوباره را در ما تقویت کند. گاهی تفاوت میان فروپاشی و ایستادگی، نه در شدت بحران، بلکه در نوع نگاهی است که به جهان داریم.
