پژوهش جدیدی نشان میدهد که رفتار نوعدوستانه فقط به آموزش، شخصیت یا ارزشهای اخلاقی فرد وابسته نیست و ممکن است با نحوه ارتباط بخشهای مختلف مغز نیز ارتباط داشته باشد. دانشمندان با استفاده از یک روش غیرتهاجمی تحریک مغزی توانستند هماهنگی فعالیت دو ناحیه مغز را افزایش دهند و در نتیجه، تمایل افراد به تقسیم پول با دیگران را تا حدی بیشتر کنند؛ حتی در شرایطی که این تصمیم به کاهش درآمد خود فرد منجر میشد.
این یافته میتواند به درک بهتر سازوکارهای عصبی رفتارهای اجتماعی مانند همکاری، کمک به دیگران و تصمیمگیری نوعدوستانه کمک کند. با این حال، پژوهشگران تأکید دارند که این نتایج به معنای امکان «تبدیل» افراد به انسانهای سخاوتمند از طریق تحریک مغزی نیست؛ بلکه مطالعه نشان میدهد تغییر موقت در هماهنگی یک شبکه مغزی میتواند بر برخی تصمیمهای اجتماعی اثر بگذارد.
نوعدوستی چگونه در مغز شکل میگیرد؟
انسانها در موقعیتهای اجتماعی دائماً میان منافع شخصی و منافع دیگران انتخاب میکنند. گاهی فرد تصمیمی میگیرد که سود بیشتری برای خودش دارد و در مواقع دیگر حاضر میشود بخشی از منفعت خود را برای کمک به فرد دیگری کنار بگذارد.
تفاوت میان افراد در چنین تصمیمهایی یکی از موضوعات مورد توجه روانشناسی و علوم اعصاب اجتماعی است. پژوهشگران مدتهاست تلاش میکنند مشخص کنند چرا برخی افراد در شرایط مشابه، رفتارهای همدلانهتر و نوعدوستانهتری نشان میدهند.
مطالعه جدید نشان میدهد که نحوه هماهنگی فعالیت بخشهایی از مغز ممکن است یکی از عوامل مؤثر در این تفاوتها باشد. در این پژوهش، تمرکز اصلی روی ارتباط میان نواحی پیشانی و آهیانهای مغز قرار داشت؛ مناطقی که در برخی فرایندهای شناختی و اجتماعی نقش دارند.
پژوهشگران چگونه سخاوتمندی را بررسی کردند؟
پژوهشگران ۴۴ نفر را برای شرکت در آزمایش انتخاب کردند. شرکتکنندگان در یک تکلیف اقتصادی به نام «بازی دیکتاتور» تصمیم میگرفتند چه مقدار از یک مبلغ مشخص را با فرد دیگری تقسیم کنند.
در این بازی، فرد میتواند بدون اینکه طرف مقابل قدرت تغییر مستقیم تصمیم او را داشته باشد، درباره نحوه تقسیم پول انتخاب کند. بنابراین میزان پولی که فرد حاضر است به دیگری بدهد، اطلاعاتی درباره ترجیح او برای حفظ منفعت شخصی یا توجه به منفعت فرد دیگر فراهم میکند.
شرکتکنندگان در مجموع ۵۴۰ تصمیم گرفتند. مقدار پول در دورهای مختلف تغییر میکرد و در برخی موقعیتها ممکن بود فرد با تقسیم پول، درآمد کمتری نسبت به طرف مقابل به دست آورد. همین موضوع به پژوهشگران اجازه داد رفتار نوعدوستانه را در شرایطی بررسی کنند که کمک به دیگری برای فرد هزینه شخصی داشت.
تحریک مغزی چه تغییری ایجاد کرد؟
در طول آزمایش، دانشمندان از نوعی تحریک غیرتهاجمی مغز به نام تحریک جریان متناوب فراجمجمهای یا tACS استفاده کردند.
هدف این روش، ایجاد هماهنگی بیشتر در الگوهای فعالیت نورونها در دو ناحیه مشخص از مغز بود. پژوهشگران بهطور ویژه روی نواحی پیشانی و آهیانهای تمرکز کردند و فعالیت آنها را در قالب ریتمهای مختلف، از جمله ریتم گاما و آلفا، هماهنگ کردند.
نتیجه مهم زمانی مشاهده شد که هماهنگی در باند گاما میان این دو ناحیه افزایش پیدا کرد. در این شرایط، شرکتکنندگان کمی بیشتر به سمت انتخابهای نوعدوستانه رفتند و در موارد بیشتری حاضر شدند مقدار بیشتری از پول را با فرد دیگر تقسیم کنند؛ حتی زمانی که این انتخاب به معنای کاهش درآمد خودشان بود.
چرا هماهنگی مغز اهمیت دارد؟
پژوهشگران فقط تعداد انتخابهای سخاوتمندانه را بررسی نکردند. آنها از یک مدل محاسباتی نیز استفاده کردند تا ببینند تحریک مغزی چگونه فرایند تصمیمگیری افراد را تغییر داده است.
نتایج این تحلیل نشان داد که پس از تحریک، افراد در هنگام تصمیمگیری وزن بیشتری برای پیامد تصمیم خود برای فرد مقابل در نظر میگرفتند. به بیان سادهتر، منفعت شخص دیگر در محاسبه ذهنی آنها اهمیت بیشتری پیدا میکرد.
این یافته میتواند نشان دهد که نوعدوستی فقط به «خواستن کمک به دیگران» محدود نمیشود. نحوه ارزشگذاری پیامدهای تصمیم نیز میتواند در این رفتار نقش داشته باشد. وقتی فرد هنگام انتخاب، پیامد تصمیم برای دیگری را مهمتر ارزیابی میکند، احتمال دارد تصمیم او به سمت رفتار نوعدوستانهتر تغییر کند.
شواهدی از رابطه علت و معلولی
یکی از نکات قابل توجه این پژوهش، تفاوت آن با مطالعات صرفاً همبستگی است. اگر پژوهشگران فقط فعالیت مغز و میزان سخاوتمندی افراد را اندازهگیری میکردند، نمیتوانستند با اطمینان بگویند که فعالیت مغزی باعث تغییر رفتار شده است.
در این مطالعه، پژوهشگران بهطور آزمایشی هماهنگی فعالیت یک شبکه مغزی را تغییر دادند و سپس تصمیمهای افراد را بررسی کردند. به همین دلیل، نتایج شواهدی از یک رابطه علت و معلولی میان تغییر این هماهنگی مغزی و تغییر برخی تصمیمهای نوعدوستانه ارائه میدهد.
با وجود این، چنین نتیجهای باید با دقت تفسیر شود. تحریک مغزی در این آزمایش به معنای کنترل کامل رفتار اجتماعی نبود و افزایش نوعدوستی نیز محدود و مشخص بود. بنابراین نمیتوان از این مطالعه نتیجه گرفت که یک روش تحریک مغزی میتواند شخصیت یا رفتار اخلاقی فرد را بهطور کلی تغییر دهد.
نقش لوبهای پیشانی و آهیانهای در تصمیمهای اجتماعی
لوبهای پیشانی و آهیانهای از بخشهای مهم مغز در بسیاری از فرایندهای شناختی هستند. پژوهش حاضر نشان میدهد که هماهنگی میان این مناطق ممکن است در نحوه تصمیمگیری درباره منافع خود و دیگران نیز اهمیت داشته باشد.
در واقع، تصمیم نوعدوستانه اغلب مستلزم نوعی توازن است. فرد باید منفعت خودش را در نظر بگیرد و همزمان پیامد تصمیم برای فرد دیگری را نیز ارزیابی کند.
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که تغییر هماهنگی در شبکه پیشانی ـ آهیانهای ممکن است این توازن را کمی جابهجا کند. در شرایط آزمایش، شرکتکنندگان پس از تقویت هماهنگی گاما، توجه بیشتری به پیامد تصمیم برای طرف مقابل نشان دادند.
آیا تحریک مغزی افراد را واقعاً «سخاوتمند» میکند؟
پاسخ به این سؤال نیازمند احتیاط است.
پژوهش نشان داد که یک مداخله آزمایشی کوتاهمدت میتواند برخی تصمیمهای مالی نوعدوستانه را تغییر دهد. اما «سخاوتمندی» یک ویژگی پیچیده انسانی است و به عوامل مختلفی مانند شخصیت، تجربههای اجتماعی، ارزشهای فردی، همدلی، شرایط اقتصادی و رابطه فرد با دیگران وابسته است.
از طرف دیگر، آزمایش فقط یک نوع رفتار را در یک موقعیت مشخص بررسی کرد؛ یعنی تصمیمگیری درباره تقسیم پول در بازی دیکتاتور. بنابراین نمیتوان با اطمینان گفت که همین تحریک باعث میشود فرد در زندگی روزمره نیز مهربانتر، همدلتر یا سخاوتمندتر رفتار کند.
به همین دلیل، بهتر است نتیجه پژوهش را اینگونه در نظر بگیریم که دستکاری هماهنگی یک شبکه مغزی میتواند بر برخی جنبههای تصمیمگیری نوعدوستانه اثر بگذارد، نه اینکه تحریک مغزی بهطور کلی شخصیت فرد را تغییر میدهد.
یکی از محدودیتهای مهم مطالعه چه بود؟
پژوهشگران در طول آزمایش، فعالیت عصبی را بهطور مستقیم ثبت نکردند. به همین دلیل، آنها نمیتوانند با جزئیات کامل نشان دهند که تحریک چگونه فعالیت واقعی نورونها را در مغز تغییر داده است.
پژوهشگران پیشنهاد کردهاند که مطالعات آینده، تحریک مغزی را با روشهایی مانند الکتروانسفالوگرافی یا EEG ترکیب کنند. چنین رویکردی میتواند اطلاعات دقیقتری درباره تغییرات فعالیت مغز در هنگام تحریک و تصمیمگیری فراهم کند.
همچنین تعداد شرکتکنندگان این مطالعه نسبتاً محدود بود و آزمایش در یک موقعیت کنترلشده اقتصادی انجام شد. بنابراین برای بررسی پایداری این اثر، تکرار مطالعه با نمونههای بزرگتر و در موقعیتهای اجتماعی متنوع ضروری است.
این یافته چه اهمیتی برای روانشناسی دارد؟
رفتار نوعدوستانه یکی از موضوعات مهم در روانشناسی اجتماعی و علوم اعصاب اجتماعی است. انسانها برای ایجاد روابط سالم، همکاری گروهی و حفظ جوامع به توانایی توجه به منافع دیگران نیاز دارند.
شناخت سازوکارهای مغزی این رفتار میتواند به پژوهشگران کمک کند تا بهتر بفهمند چگونه فرایندهای شناختی و عصبی بر تصمیمهای اجتماعی تأثیر میگذارند.
البته کاربردهای عملی چنین یافتههایی هنوز فاصله زیادی با استفاده بالینی یا روزمره دارند. پژوهش حاضر بیشتر یک مطالعه بنیادی است که تلاش میکند سازوکارهای عصبی پشت رفتار نوعدوستانه را روشنتر کند.
آیا میتوان از این یافته برای درمان استفاده کرد؟
در حال حاضر نباید این مطالعه را بهعنوان یک روش درمانی برای افزایش نوعدوستی یا اصلاح رفتار اجتماعی در نظر گرفت. پژوهش در محیط آزمایشگاهی انجام شده و هدف اصلی آن بررسی سازوکار مغزی تصمیمگیری نوعدوستانه بوده است.
برای کاربرد بالینی، پژوهشهای بسیار بیشتری لازم است تا مشخص شود آیا این اثر در شرایط مختلف تکرار میشود، چه مدت دوام دارد، آیا عوارضی ایجاد میکند و آیا میتواند در جمعیتهای مختلف مشاهده شود.
بنابراین، یافته فعلی بیشتر به عنوان یک گام در شناخت ارتباط میان مغز و رفتار اجتماعی اهمیت دارد.
هماهنگی مغز و تصمیمهای انسانی
این پژوهش تصویری جالب از ارتباط میان فعالیت مغز و رفتار اجتماعی ارائه میدهد. وقتی پژوهشگران هماهنگی فعالیت دو ناحیه مغزی را در باند گاما افزایش دادند، شرکتکنندگان در برخی موقعیتها تمایل بیشتری به تقسیم پول با دیگران نشان دادند؛ حتی زمانی که این تصمیم برای خودشان هزینه داشت.
با این حال، نوعدوستی نتیجه فعالیت یک ناحیه منفرد مغز نیست. رفتار اجتماعی انسان حاصل تعامل پیچیده میان شبکههای مغزی، فرایندهای شناختی، هیجانات، تجربههای اجتماعی و شرایط محیطی است.
یافتههای این مطالعه نشان میدهد که هماهنگی میان شبکههای مغزی میتواند یکی از قطعات این پازل باشد. پژوهشهای آینده با نمونههای بزرگتر و اندازهگیری مستقیم فعالیت مغز میتوانند مشخص کنند که این ارتباط تا چه اندازه پایدار و قابل تعمیم است.
جمعبندی
مطالعهای جدید نشان داده است که افزایش هماهنگی فعالیت میان نواحی پیشانی و آهیانهای مغز میتواند برخی انتخابهای نوعدوستانه را افزایش دهد. در آزمایش، افرادی که تحریک مغزی دریافت کردند، در شرایط مشخص تمایل بیشتری به تقسیم پول با دیگران نشان دادند و در برخی موارد حاضر شدند برای این کار از بخشی از درآمد خود صرفنظر کنند.
این نتیجه نشان میدهد که ارتباط میان بخشهای مختلف مغز میتواند در نحوه وزندهی افراد به منافع خود و دیگران نقش داشته باشد. با این حال، پژوهش هنوز به معنای امکان تغییر شخصیت یا اخلاق افراد با تحریک مغزی نیست و برای درک کامل این سازوکار به مطالعات بیشتری نیاز داریم.
شناسنامه و منبع مقاله علمی
عنوان اصلی مقاله: Augmentation of frontoparietal gamma-band phase coupling enhances human altruistic behavior
عنوان فارسی: افزایش هماهنگی فاز در باند گامای شبکه پیشانی ـ آهیانهای، رفتار نوعدوستانه انسان را تقویت میکند
نویسندگان: Jie Hu، Marius Moisa، Christian C. Ruff
مرجع و مجله: PLOS Biology، سال ۲۰۲۶، جلد ۲۴، شماره ۲
شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): DOI: 10.1371/journal.pbio.3003602
لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: مقاله اصلی در PLOS Biology
منبع خبر: PLOS / ScienceDaily
تاریخ انتشار خبر در ScienceDaily: ۱۳ فوریه ۲۰۲۶
لینک خبر اصلی: مشاهده خبر در ScienceDaily
