دکتر پروین فغفوری، زبانشناس و مدرس دانشگاه | شما هم معتقدید گاهی یک جمله ساده میتواند هزار برداشت متفاوت ایجاد کند؟ تا به حال برایتان پیش آمده جملهای بگویید و طرف مقابل دقیقاً برخلاف منظورتان برداشت کند؟ یا از کسی بشنوید «هر طور راحتی!» و ساعتها با خودتان فکر کنید که واقعاً منظورش چه بوده است؟ ما هر روز ساعتها صحبت میکنیم؛ با اعضای خانواده، همسر، فرزندان، دوستان و همکاران. پیام میفرستیم، تماس میگیریم، گفتوگو میکنیم و درباره موضوعات مختلف نظر میدهیم. با این حال، گاهی درست در سادهترین ارتباطات روزمره، دچار سوءتفاهم میشویم.
چرا چنین اتفاقی میافتد؟ واقعیت این است که ارتباط انسانی فقط به کلماتی که به زبان میآوریم محدود نمیشود. لحن، موقعیت گفتوگو، نوع رابطه، شرایط روحی، تجربههای قبلی و حتی برداشتهای ذهنی ما، همگی در شکلگیری معنای یک جمله نقش دارند.ممکن است یک والد با نیت راهنمایی به فرزندش تذکری بدهد، اما فرزند آن را سرزنش و بیاعتمادی تلقی کند. ممکن است دو نفر در یک رابطه عاطفی ساعتها با یکدیگر صحبت کنند، اما در پایان همچنان احساس کنند که شنیده و درک نشدهاند. گاهی فاصله میان آنچه میخواهیم بگوییم و آنچه دیگران از حرفهای ما دریافت میکنند، بیشتر از چیزی است که تصور میکنیم.
ارتباط مؤثر، فقط خوب حرف زدن نیست!
یکی از تصورات رایج این است که اگر کسی قدرت بیان خوبی داشته باشد، حتماً ارتباطگیرنده موفقی هم خواهد بود. اما توانایی صحبت کردن، لزوماً به معنای توانایی برقراری ارتباط مؤثر نیست. ارتباط مؤثر یعنی بتوانیم منظورمان را روشنتر منتقل کنیم، به حرفهای دیگران با دقت بیشتری گوش بدهیم، تفاوت برداشتها را بشناسیم و پیش از قضاوت، برای فهمیدن منظور طرف مقابل تلاش کنیم. گاهی به جای واکنش سریع به یک جمله، کافی است بپرسیم: «منظورت دقیقاً چی بود؟» همین سؤال ساده میتواند مانع شکلگیری بسیاری از سوءتفاهمها شود. شناخت ظرافتهای زبان و ارتباط، به ما کمک میکند بفهمیم چرا بعضی جملهها در یک موقعیت دوستانه و صمیمانهاند، اما در موقعیتی دیگر ممکن است آزاردهنده یا حتی توهینآمیز به نظر برسند.
زبانشناسی؛ دانشی فراتر از واژهها و دستور زبان
وقتی از زبانشناسی صحبت میکنیم، شاید در نگاه اول به یاد دستور زبان، واژهها و قواعد گفتاری بیفتیم؛ اما این دانش ظرفیتهای گستردهتری برای شناخت ارتباطات انسانی دارد. زبانشناسی به ما کمک میکند سازوکار انتقال معنا، تفاوت برداشتها، نقش بافت و موقعیت در گفتوگو و چگونگی شکلگیری پیام میان افراد را بهتر بشناسیم. این شناخت در روابط والدین و فرزندان، ارتباط میان زوجها، روابط عاطفی، آشناییهای پیش از ازدواج و حتی تعاملات گروهی و اجتماعی اهمیت دارد. برای مثال، گاهی مسئله اصلی در یک گفتوگو این نیست که افراد حرفی برای گفتن ندارند؛ بلکه نمیتوانند آنچه را واقعاً در ذهن دارند، به شکلی روشن و متناسب با موقعیت بیان کنند. شناخت این الگوها میتواند به افراد کمک کند ارتباطات آگاهانهتر و سازندهتری شکل دهند.
برای بهتر فهمیدن یکدیگر، از کجا شروع کنیم؟
شاید اولین قدم این باشد که بپذیریم همیشه آنچه میگوییم، همان چیزی نیست که دیگران میشنوند و همیشه آنچه میشنویم، دقیقاً همان منظوری نیست که گوینده داشته است. توجه به انتخاب کلمات، لحن، زمان و موقعیت گفتوگو، گوش دادن فعال و پرسیدن سؤالهای روشنکننده، میتوانند کیفیت ارتباطات روزمره ما را تغییر دهند. البته گاهی دشواریهای ارتباطی با مسائل عمیقتر روانشناختی، هیجانی یا الگوهای رفتاری افراد نیز پیوند دارند. در چنین شرایطی، شناخت ابعاد مختلف مسئله و بهرهگیری از تخصصهای مکمل میتواند مسیر مناسبتری برای کمک به افراد فراهم کند.
در کلینیک افروغ، با نگاهی تلفیقی به سلامت روان و کیفیت روابط انسانی، خدمات ترکیبی با حضور متخصصان روانشناسی و زبانشناسی ارائه میشود. در این رویکرد، ظرفیتهای تخصصی روانشناسان در کنار دانش زبانشناسی قرار میگیرد تا افراد بتوانند متناسب با نیاز خود، از ابعاد روانشناختی و ارتباطی مسائلشان شناخت دقیقتری پیدا کنند.
شاید بسیاری از فاصلههایی که میان ما و دیگران ایجاد میشوند، با یک گفتوگوی متفاوت آغاز به کوتاه شدن کنند. گاهی برای بهتر شدن یک رابطه، لازم نیست حرفهای بیشتری بزنیم؛ کافی است یاد بگیریم بهتر بگوییم، دقیقتر بشنویم و عمیقتر یکدیگر را بفهمیم.
